جمعه 24 صفر 1448
۱۶ مرداد ۱۴۰۵
7 آگوست 2026

(۴۳۵۶) حکم تأخیر خروج از مکه پس از طواف وداع به سبب استراحت

(۴۳۵۶) سوال: از غالب مردم می‌شنویم که می‌گویند: کسی که طواف وداع نمود و در حدود مکه شب را نماند، اما اگر آن شب در مکه ماند طواف دیگر بر او لازم می‌شود آیا این صحیح است یا نه؟ زیرا ما احیانا در آن وقت خسته هستیم و نمی‌توانیم قبل از آن که استراحت کنیم از مکه خارج شویم و طواف بار دیگر به دلیل ازدحام شدید حجاج برایمان سخت است.

جواب:

واجب است که طواف وداع آخرین اموری باشد که انسان انجام می‌دهد زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «لا ينفِرنَّ أحدٌ حتَّى يكونَ آخرَ عهدِه الطَّوافُ بالبيتِ»[۱]: (کسی از مکه خارج نشود مگر این که آخرین کارش طواف (وداع) باشد) و همچنین ابو داود روایت می‌کند: «حَتَّى يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ»[۲] : (تا این که آخرین کارش طواف باشد): بر همین مبنا خودت را آماده کن که خارج نشوی یا طواف وداع نکن تا این که تمام کارهایت تمام شود سپس بلافاصله خارج شو ولی اشکالی ندارد که انسان بعد از طواف وداع اگر وقت نماز داخل شد نماز بخواند و در مسیری که می‌رود چیزی که نیاز دارد را بخرد اما اگر در مکه باقی ماند بر او واجب است که طواف وداع را اعاده کند و برای همین اشکالی ندارد که از حدود مکه مکرمه خارج شوید سپس در مسیر بخوابید و استراحت کنید سپس به مسیر خود ادامه دهید.


[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] رواه ابو داود (۲۰۰۲).

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

يقول السائل: نسمع من أغلب الناس يقولون: من طاف طَوَافَ الْوَدَاعِ لم يبت في حدود مَكَّةَ نهائيًا، وإن نام تلك الليلة في مَكَّةَ لزمه طَوَافُ مرة أخرى بالبيت، فهل هذا صحيح أم لا؟ لأننا أحيانًا نخرج في ذلك حيث نأتي متعبين، ولم نستطع الخروج قبل أن نأخذ الراحة في مَكَّة، وأن الطَّوَافَ مرة أخرى يصعب علينا لوجود الزحام المتواجد من الْحُجَّاج وشكرا لكم.

فأجاب رحمه الله تعالى: طَوَافُ الْوَدَاع يجب أن يكون آخر أمور الإنسان، لأن النبي صلى الله عليه وسلم يقول: «لاَ يَنْفِرَنَّ أَحَدٌ حَتَّى يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ» ولأبي داود: «حتى يكون آخِرُ عَهْدِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ»، وعلى هذا فَأَعِدَّ نفسك بأنك لا تخرج أو لا تطوف للودَاعِ حتى تنتهي من جميع أمورك، ثم تخرج مباشرة، لكن يسمح للإنسان بعد طَوافِ الْوَدَاعِ أن يصلي الصلاة إذا كانت قد دخل وقتها، وأن يشتري حاجة في طريقه وهو ماشي، وأما كونه يبقى بمكة فإنه إن بقي يجب عليه إعادة طَوافِ الْوَدَاع، وعلى هذا فلا حرج عليكم أن تخرجوا من حدود مَكَّةَ الْمُكَرَّمَةِ، ثم تَبِيتُون في الطريق وتستريحون، ثم تستأنفون السير.

مطالب مرتبط:

(۴۳۳۱) آیا سعی عمره برای حج تمتع کافی است؟

دوباره این کار را انجام مده و دو سعی را به جا آور: سعی‌ای برای حج و سعی‌ای برای عمره اگر که حج تمتع را به جا می‌آوری....

ادامه مطلب …

(۴۳۳۴) حکم اقامت در ابطح به‌ جای منی در ایام تشریق به‌ علت ازدحام و نبود مکان

آمدن به منی در روز هشتم است تا صبح روز نهم و این سنت است و واجب نیست ...

ادامه مطلب …

(۴۳۲۰) حكم تقصیر برای فرد بی‌مو پس از حج یا عمره

هنگامی که سرت مو ندارند این عبادت از شما ساقط می شود چون‌که محل آن وجود ندارد...

ادامه مطلب …

(۴۳۷۵) آیا زیارت مسجد النبی شرطی برای قبولی حج است؟

از ضروریات حج نیست که انسان مسجد النبی را زیارت کند و علاقه‌ای حج ندارد و زیارت کردن مسجد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در هر زمانی ممکن است...

ادامه مطلب …

(۴۳۱۶) آیا برای غیر مُحرِم جایز است که از حج‌کننده‌ای كه از رمی عاجز است رمی به جا آورد؟

اولا قبل از این کم به این سوال جواب دهم دوست دارم مسئله‌ی وکیل گرفتن در رمی را مورد توجه قرار دهم که مردم آن را بسیار دست‌کم می‌گیرند تا جایی که به آن اهمیت نمی‌دهنددر صورتی که رمی جمرات یکی از واجبات حج است و بر کسی که لباس حج را بر تن کرده واجب است که خودش آن را به جا آورد زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {وَأَتِمُّوا۟ ٱلۡحَجَّ وَٱلۡعُمۡرَةَ لِلَّهِ} [سوره البقرة: ۱۹۶] : (و حج و عمره را برای الله به اتمام برسانید): و این اقتضای این را دارد که انسان تمام اعمال حج را باید بدون این که کسی را وکیل خود قرار دهد انجام دهد ولی با تأسف بسیار بعضی از مردم این را دست‌کم می‌گیرند تا جایی که جوانی را می‌یابی که از جانب خود برای رمی وکیل گرفته است یا زنی که می‌تواند که خودش رمی به جا آورد کسی را از جانب خود وکیل گرفته است و این خطای بزرگی است و برای کسی که خودش می‌تواند رمی به جا آورد با وکیل گرفتن رمی او به جا نمی‌آید. بعضی از مردم می‌گویند: زنان به خاطر شلوغی و اختلاط به مردان به وکیل گرفتن نیاز دارند. می‌گوییم: برای زنان نیز وکیل گرفتن جایز نیست زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به سوده دختر زمعه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهَا (یکی از همسرانش) که سنگین و کند رو بود اجازه نداد که وکیل بگیرد بلکه به او اجازه داد از مزدلفه در آخر شب، قبل از شلوغی مردم خارج شود. و ما می‌گوییم: مسئله‌ی شلوعی در طواف و سعی نیز می‌باشد بلکه در طواف و سعی بیشتر و خطرناکتر است زیرا مردم در رمی کردن سمت یکسانی ندارند یکی می‌آید و یکی می‌رود و با عجله این کار را انجام می‌دهند به خلاف طواف که به یک سمت می‌روند و با آرامی این کار را انجام می‌دهند بنابراین فتنه در آن از این که فاسقان در آن باشند العیاذ بالله خطرناک‌تر است که از اول تا آخر طواف در مجاورت این زن قرار می‌گیرد و خطر در آن بیشتر وجود دارد و با این وجود هیچ کس نگفته است که در حالت شلوغی از جانب زن برای طواف کردن وکیل گرفته می‌شود. و برای همین نیز حج کننده در حج فرض و نفل باید خودش رمی را به جا آورد و اگر مانند زن حامله یا مریض یا شخص مسن که از این کار عاجز هستند در این حالت از جانب خودشان وکیل می‌گیرند و اگر از صحابه روایت نشده بود که از جانب کودکانشان رمی می‌کردند می‌گفتیم اگر نمی‌تواند رمی را به جا آورد وکیل گرفته نمی‌شود بلکه از او ساقط می‌شود زیرا که واجبات برای کسی که توانایی آن را ندارد از گردنش ساقط می‌شود ولی وقتی در توکیل در اصل حج برای کسی که عجزی که امید به بهبود آن نیست دچار شده است آمده و از صحابه روایت شده است که از جانب کودکانشان رمی را به جا می‌آوردند گفتیم که توکیل در رمی کردن برای کسی که نمی‌تواند جایز است. و اما کسی که به سبب شلوغی رکی کردن برایش سخت می‌آید عذری برای وکیل گرفتن نیست بلکه می‌گوییم اگر می‌توانی در شلوغی رمی کنی خودت در روز رمی کن و اگر با وجود شلوغی برایت سخت می‌آید در شب رمی را به جا بیاور و امر در این باره سخت‌گیری نیست زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم اول وقت رمی در ایام تشریق را مشخص کردند و آخر آن را مشخص نکردند و این دلالت بر این دارد که آخر آن وقت محدودی ندارد و انسان براساس آنچه برایش میسر است در شب رمی می‌کند و این ممنوع نیست و رمی عبادت روز نیست بلکه رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به ایشان اجازه داده است که در آخر شب از مزدلفه خارج شوند و هنگامی که رسیدند رمی کنند همانطور که از اسماء رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهَا دختر ابوبکر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ روایت شده است: «أنها كانت ترمي ثم تُصلي الفجر» : (او رمی را به جا می‌آورد سپس نماز صبح را می‌خواند): و این دلیل بر این است که امر در آن واسع است بنابراین در چیزی که شرع آن را محدود کرده است به آن ملزم هستیم و در چیزی که شرع در آن مطلق آورده است از رحمت و کَرَم الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است؛ بله اگر انسانی منزلش دور است و برایش سخت است که هر روز به سوی جمرات برود می‌تواند آن را در روز آخر جمع کند زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به شتربانان اجازه داد که روزی رمی کنند و روزی رمی نکنند سپس در روز سوم برای دو روز رمی کنند. اما در صورتی که مشقتی نمی‌باشد جایز نیست که رمی روزی را به روز دیگر به تأخیر بیاندازد. اما جواب سوال: آیا جایز کسی که در احرام نیست را برای رمی جمرات وکیل کرد؟ فقها گفته‌اند: فقط برای کسی که در آن سال حج می‌کند جایز است. والله الموفق....

ادامه مطلب …

(۴۳۱۹) حکم کوتاه کردن قسمتی از مو پس از سعی عمره (برای مردان)

باید در حج و عمره کل موهای سر کوتاه شود نه اینکه هر مویی کوتاه شود همان‌گونه که بعضی از مردم زمانی که از مروه بیرون آمده اند ۳ یا ۴ تار مو را کوتاه می کنند در صورتی که به هیچ عنوان این کفایت نمی کند ...

ادامه مطلب …

کُتُب سِتّة:  شش کتاب اصلی احادیث اهل سنت و جماعت:

صحیح بخاری
صحیح مسلم
سنن ابو داود
جامع ترمذی
سنن نسائی
سنن ابن ماجه