(۴۲۹۰) سوال: کسی که از روی خطا و اشتباه از حجاج در روز هشتم و نهم در عرفه بماند آیا کفایتشان می‌کند و معنی این قول رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «الحَجُّ عرَفَة» : (حج عرفه است) چیست؟
جواب:
اگر حجاج از روی خطا و اشتباه در روز هشتم و نهم در عرفه بمانند کفایتشان می‌کند زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ کسی را بیش‌تر از توانش تکلیف نمی‌کند و می‌فرماید: {وَلَیۡسَ عَلَیۡكُمۡ جُنَاحࣱ فِیمَاۤ أَخۡطَأۡتُم بِهِۦ وَلَـٰكِن مَّا تَعَمَّدَتۡ قُلُوبُكُمۡۚ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورࣰا رَّحِیمًا} [سوره اﻷحزاب: ۵]: (و در آنچه که (قبلاً) اشتباه کرده‌اید؛ گناهی بر شما نیست، و لیکن آنچه را که دل‌های شما از روی عمد می‌خواهد (و می‌گویید، گناه است) و الله آمرزندۀ مهربان است).
اما معنی قول رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم که می‌فرماید: «الحَجُّ عرَفَة»[۱] : (حج عرفه است): این است که باید در حج در عرفه بماند و کسی که در عرفه نماند حج آن فوت می‌شود و معنای آن به اجماع این نیست: کسی که در عرفه ماند دیگر اعمال حج بر او نباشد و کسی که در عرفه ماند برای او از اعمال (شب ماندن در مزدلفه، طواف افاضه، سعی بین صفا و مروه، رمی جمرات، شب ماندن در منا) حج باقی است ولی معنای حج عرفه است یعنی در حج باید در عرفه وقف کرد و کسی که در نماند حج ندارد و برای همین اهل علم گفته‌اند: کسی که وقوف در عرفه از آن فوت شود، حج از او فوت شده است.
[۱] تخریج آن گذشت.