(۱۲۰۱) سوال: منظور پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در حدیث افتراق چیست که فرمودند: «همه به جز یک گروه، در آتش هستند»؟ این یک گروه چه کسانی هستند؟ آیا هفتاد و دو فرقه‌ی دیگر همگی جاویدان در آتش هستند؟

جواب:

رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به ما خبر داده‌اند که: «یهود به هفتاد و یک فرقه و نصاری به هفتاد و دو فرقه شدند. این امت نیز هفتاد و سه فرقه خواهد شد»^[۱] که «همه در آتشند به جز یک فرقه».^[۲] به رغم اینکه علما سعی کرده‌اند تعداد این فرقه‌ها را بشمارند، اما به نتیجه‌ای نرسیده‌اند مگر با تکلّف بسیار. پس بهتر این است که آنچه را رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به صورت مبهم بیان فرموده‌اند، ما نیز مبهم بیان کنیم و بگوییم: هفتاد و سه فرقه. اما بیان کیفیت این افتراق، بسیار سخت است.

اینکه فرمود: «همه در آتشند به جز یک فرقه»، شامل همه‌ی فرقه‌ها می‌شود. چه آنهایی که از دین خارجند و چه آنهایی که از دین خارج نیستند. زیرا برخی اعمال هستند که به فاعلش وعده‌ی آتش داده شده، با اینکه این اعمال، شخص را از اسلام خارج نمی‌کند. مثل این فرموده‌ی پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «سه گروه در روز قیامت، الله با آنها سخن نمی‌گوید و به آنها نظر نمی‌فرماید: کسی که مُسبِل^[۳]است. کسی که منّت می‌گذارد. کسی که کالایش را با قسم دروغ، می‌فروشد».^[۴]

نیز مثل این فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا} [نساء: ۱۰]. (همانا کسانی که اموال یتیمان را به ظلم می‌خورند، در واقع آتش در شکمشان می‌ریزند و به جهنم انداخته خواهند شد). نیز مثل این فرموده‌ی پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «هر لباسی که از قوزک‌ها پایین‌تر باشد، در آتش است».^[۵]

اما تنها فرقه‌ای که نجات می‌یابد، همان است که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم معرفی فرمود که: «آنکه بر – سیرت و منهج و عقیده‌ی – من و اصحابم باشد».^[۶] در نتیجه هر کسی که به سنت رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم و خلفای راشدین تمسک ورزد، از جمله‌ی نجات یافتگان است. فرقه‌ی ناجیه تا روز قیامت، نصرت می‌شود؛ چه با مخالفش جنگی صورت بگیرد یا خیر. چون این گروه به خاطر پایبندی به دستور و سنت رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم منصور هستند. کلام شیخ الاسلام ابن تیمیه رَحِمَهُ‌الله نیز به این اشاره دارد که می‌گوید: «این اعتقاد فرقه‌ی ناجیه‌ی نصرت شده تا روز قیامت، یعنی اهل سنت و جماعت است».

بر این اساس بر انسان واجب است که به دنبال سنت رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم و سنت خلفای راشدین و صحابه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم باشد. آنهایی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در موردشان می‌فرماید: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ} [توبه: ۱۰۰]: (سابقین اولین از مهاجرین و انصار و کسانی که به نیکویی از آنها پیروی کردند، الله از آنها راضی شده و آنها از الله راضی شدند).

***

[۱] سنن ابو داود: کتاب السنة، باب شرح السنة، حدیث شماره (۴۵۹۶). سنن ترمذی: کتاب الإیمان، باب افتراق الأمة، حدیث شماره (۲۶۴۰)، و می‌گوید: این حدیث، حسن صحیح است. نیز سنن ابن ماجه: کتاب الفتن، باب افتراق الأمم، حدیث شماره (۳۹۹۱)، از ابوهریره رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «افترقَتِ اليهودُ على إحدى أو اثنتين وسبعين فرقةً، وتفرَّقت النَّصارى على إحدى أو اثنتين وسبعين فرقةً، وتَفتَرِقُ أمَّتي على ثلاث وسبعين فرقةً».

[۲] سنن ابن ماجه: کتاب الفتن، باب افتراق الأمم، حدیث شمار ه(۳۹۹۳)، با این لفظ: «كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا وَاحِدَةً».

[۳] مسبل به مردی می‌گویند که لباسش آنقدر بلند باشد که تا روی قوزک پا و پایین‌تر باشد.

[۴] صحیح مسلم: کتاب الإیمان، باب بیان غلظ تحریم إسبال الإزار و المن بالعطیة و تنفیق السلعة بالحلف و بیان الثلاثة الذین لا یکلمهم الله یوم القیامة و لا ینظر إلیهم و لا یزکیهم و لهم عذاب ألیم. حدیث شماره (۱۰۶)، از ابوذر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ، وَلَا يُزَكِّيهِمْ، وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ. قَالَ: فَقَرَأَهَا رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم ثَلَاثَ مِرَارٍ. فقَالَ أَبُو ذَرٍّ: خَابُوا وَخَسِرُوا، مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللهِ؟ قَالَ: الْمُسْبِلُ، وَالْمَنَّانُ، وَالْمُنَفِّقُ سِلْعَتَهُ بِالْحَلِفِ الْكَاذِبِ».

[۵] صحیح بخاری: کتاب اللباس، با ما أسفل من الکعبین فهو فی النار، حدیث شماره (۵۴۵۰)، از ابوهریره رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «مَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ مِنَ الإزار ففي النار».

[۶]  سنن ترمذی: کتاب الإیمان، بابت افتراق الأمة، حدیث شماره (۲۶۴۱)، از عبدالله بن عمرو رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا با این لفظ: «مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي».