(۴۳۵۸) سوال: در سال گذشته حج را ادا کردن و ما مجموعه‌ای از برادران بودیم که همه‌ی ما در شهر جده اقامت داشتیم زمانی که همه‌ی مناسک را غیر از طواف وداع به جا آورده بودیم زمانی که از منی برگشتیم بعضی گفتند که می‌توانیم تا قبل از ماه ذی الحجه طواف وداع کنیم و برخی دیگر گفتند که زمان آن مشخص نیست و فقط شرط آن این است که قبل از رفتن از مملکت باشد لطفاً ما را بر اساس نظر صحیح نزد خودتان راهنمایی کنید؟ جزاکم الله خیر الجزاء.

جواب:

قطعا طواف وداع برای هر کسی که حج یا عمره می‌کند واجب است قبل از این که از مکه خارج شود طواف وداع را بدون سعی به جا آورد در حدیث ابن عباس آمده که می‌فرماید: مردم از هر جهتی می‌رفتند که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «لا ينفِرنَّ أحدٌ حتَّى يكونَ آخرَ عهدِه الطَّوافُ بالبيتِ»[۱] : (کسی از مکه خارج نشود مگر این که آخرین کارش طواف (وداع) باشد): لذا این‌های از سودان در جده مقیم بودند هنگامی که طواف وداع نکردند به ایشان می‌گوییم: بد کردید و بر شما واجب است که از مکه خارج نشوید تا زمانی که طواف وداع را انجام دهید زیرا خارج شدن از مکه و رفتن به محل اقامتشان در این حدیثی که الان ذکر کردیم وارد می‌شوند.

و برای همین به ایشان می‌گوییم: اگر این کار را بر اساس فتوای کسی از اهل علم که به آن اعتماد داشتند انجام دادند چیزی بر آن‌ها لازم نیست زیرا وظیفه‌ی ایشان همین بوده است: {فَسۡـَٔلُوۤا۟ أَهۡلَ ٱلذِّكۡرِ إِن كُنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ} [سوره النحل: ۴۳] : (پس (ای مردم) اگر نمی‌دانید از (آگاهانِ) اهل کتاب بپرسید): و اگر فتوا دهنده خطا کرده است، کسی که از او طلب فتوا کرده چیزی از آنچه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر او واجب کرده است لازم نمی‌باشد.

اما اگر کارشان با توجه به فتوای کسی که به آن اعتماد دارند نبوده است برای هر کدامشان واجب است که فدیه‌ای را در مکه ذبح کنند و برای ترک واجبی از واجبات آن را بین فقرا توزیع کنند و ترک واجب در نزد جمهور علما سبب واجب شدن خون (فدیه) و توزیع آن بین فقرای حرم می‌شود.

[۱] تخریج آن گذشت.