(۳۵۶۹) سوال: چند سال است که شخصی مبلغی را به شخص دیگری قرض داده اما هنوز بدهکار نتوانسته است آن مبلغ ‌را برگرداند؛ آیا جایز است که طلبکار، آن مبلغ ‌را برای هر سالی که نزد وی بوده است از زکاتی که بر وی واجب می‌باشد کم کند؟

جواب:

جایز نیست که شخص، مبلغ بدهی را از فقیر ساقط کند و آن ‌را جزو زکاتش حساب کند؛ زیرا زکات، دادن و گرفتن است؛ الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً} [التوبة : ۱۰۳] : (از اموالشان صدقه بگیر). همچنین الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزّکَاة} [البقرة : ۴۳] : (نماز را بر پا نمایید و زکات را بپردازید). بنابراین باید داده و گرفته شود اما گذشتن از بدهی، گرفتن و دادن نیست. همچنین زیرا قرض و بدهی نسبت به اصل مال، مانند چیز ناپاک و خراب نسبت به چیز پاک و درست است لذا شما در اموالی که در اختیار دارید هرگونه بخواهید دخل و تصرف می‌کنید و مانند قرض و بدهی که از مردم طلب دارید، نیست؛ بنابراین اگر این قرض و بدهی که از مردم طلب دارید را زكات مالی که در اختیار دارید قرار دهید، گویا در مقابل مال مرغوب، مال نامرغوب را به عنوان زکات پرداخته‌اید؛ حال آن که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنْ الأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ} [البقرة : ۲۶۷] : (ای کسانی که ایمان آوردید! از چیزهای پاکی که به‌ دست آورده‌اید و از آن‌چه برایتان از زمین رویانده‌ایم انفاق نمایید و تصمیم نگیرید که چیز ناپاک و نامرغوب را از آن‌ انفاق کنید در صورتی که آن ‌را برای خودتان نمی‌پسندید مگر آن‌ که از آن چشم‌پوشی کنید).

روشن است که مردم میان این دو قضیه فرق می‌گذارند که اگر شخصی از دیگری طلبی داشته باشد و بدهکار، آن ‌را از مالش به صورت نقدی به او بپردازد و بین این که بدهکار، او را به شخص فقیری ارجاع دهد؛ همه تفاوت این دو را می فهمند لذا طلبکار، مبلغ نقد را از خود شما می‌گیرد اما نمی‌پذیرد که او را به شخص فقیری ارجاع دهید. بنابراین جایز نیست که بخشی از قرض و بدهی را که بر عهده‌ی نیازمندان است ببخشایند و آن ‌را به عنوان زکات اموالی که در اختیار خودشان است محاسبه کنند مگر در صورتی که بگوییم: (واجب است زکات مالی که به یک فرد فقیر قرض داده را بپردازد)؛ طلبکار در این حالت می‌تواند مقدار زكات آن بدهی را از اصل بدهی ببخشد و کم کند و به عنوان پرداخت زکات از بدهکار نگیرد. برای مثال: اگر شخص فقیری ده هزار ریال به فرد ثروتمندی بدهکار باشد و بگوییم: (بدهی که نزد مردم است، زکات دارد) و شخص بدهکار به جای پرداخت زکات واجب بر آن بدهی به همان اندازه‌ی زکات که دویست و پنجاه ریال است از بدهیِ فرد نیازمند کم می‌کند؛ این کار جایز است زیرا اکنون زکات از جنس مال زکاتی است که نزد دیگران می‌باشد؛ اما دیدگاه راجح و صحیح درباره‌ی زكات دیون و بدهی‌ این است که آن بدهی‌هایی که بر عهده‌ی ثروتمندان است هر سال، زکات دارد ولی بدهی‌هایی که بر افراد درمانده باشد حتی اگر ده‌ها سال نیز بگذرد، زكات ندارد و تنها زمانی که طلبکار، مال را دریافت کرد، زکات یک سال آن را می‌پردازد.