(۳۴۳۰) سوال: در نزد ما  برخی از عادات یافت می‌شود ازجمله‌‌ی آن‌ها هرگاه شخصی از خانواده فوت نمود، خانواده‌ی آن مرحوم گاو یا شتر یا تعدادی گوسفند را ذبح می‌کنند و می‌گویند صدقه است؛ آیا این کار درست است؟ لطفاً پاسخ دهید. جزاکم الله خیرا.

جواب:

این عمل درست نیست ؛ زیرا از بدعت‌ها است و از سلف صالح رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم نیز سراغ نداریم که هرگاه در میان آن‌ها کسی فوت می‌نمود چیزی را به عنوان صدقه ذبح کنند، اما صدقه دادن از جانب میت درست است ولی در زمان مرگش درست نیست؛ زیرا اگر به عنوان سنتی در هنگام مرگ قرار داده شود بدعت می‌شود و بهتر از صدقه دادن برای میت این است که انسان برایش دعا کند بنابر فرموده‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «إِذَا مَاتَ الإنْسَانُ انْقَطَعَ عنْه عَمَلُهُ إِلَّا مِن ثَلَاثَةٍ: إِلَّا مِن صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو له. »[۱] یعنی: (هرگاه فرزند آدم بميرد عمل او قطع می‌شود مگر از سه چيز: صدقه‌ی جاريه، علمی که از آن سود برده شود یا فرزند صالحی که برای او دعا کند). نفرمود یا فرزند صالحی که برای او صدقه می‌دهد یا نماز می‌خواند یا روزه می‌گیرد با این وجود که سیاق حدیث پیرامون عمل است؛ لذا دلالت می‌دهد بر اینکه مشروع نیست که انسان عملی را برای میت از جانب خودش انجام دهد و اگر مشروع بود رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به آن راهنمایی می‌نمودند و یا با قول و یا با تشویق نمودن بر این کار راهنمایی می‌نمودند پس مادامی که این گونه نیست دانسته ‌می‌شود که این کار مشروع نیست اما ممنوع نیز نیست و مرتبه‌ای بین مشروع و ممنوع وجود دارد که آن مرتبه جایز است، به همین دلیل زمانی که سعد بن عباده رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در مورد درخت نخلش یعنی: باغش در مدینه اجازه گرفت تا اینکه که از جانب مادرش صدقه بدهد به او اجازه داد.

همچنین وارد شده که: «مردی به پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم گفتند: مادرم ناگهانی دچار مرگ شدند و گمان می‌کنم اگر صحبت می‌کردند صدقه می‌دادند، آیا برای او پاداش وجود دارد اگر از جانب او صدقه دهم، فرمودند: بله.»

این‌ها فتوا است و سنت همگانی نیست که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن را برای امت قرار داده باشد و بفرماید که ‌ای مردم ازجانب مردگانتان صدقه دهید که خوب است یا نماز بخوانید که خوب است یا روزه بگیرید که خوب است پس مادامی که مثل این‌ها وارد نشده است، دانسته می‌شود که این کار سنت نیست اما ممنوع  نیز نیست.

(۱⁾ [تخریج آن گذشت.]