(۱۸۶۳) حکم فراموش کردن لفظ (الصلاة خیر من نوم) در اذان صبح

(۱۸۶۳) سوال: اگر مؤذن در اذان فجر (الصلاة خیر من نوم) را فراموش کرد. آیا واجب است که دوباره اذان دهد یا همان اذان صحیح است؟

جواب:

هنگامی که در اذان فجر جمله‌ی الصلاة خیر من النوم را ترک کرد، واجب نیست که دوباره اذان بگوید زیرا که این قول واجب نیست، بلکه سنت است که اگر گفت ثواب دارد و اگر آن را نگفت گناهی بر آن نیست.

توجه شود که این جمله (الصلاة خیر من النوم) در اذان فجر که بعد از دخول وقت است گفته می‌شود اما اذانی که در آخر شب برای قیام اللیل است گفته نمی‌شود و اذان فجر نام ندارد و اذان فجر آن است که بعد دخول وقت است به خاطر این فرموده‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «إِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَلْيُؤَذِّنْ لَكُمْ أَحَدُكُمْ»^[۱] (هنگامی که وقت نماز رسید یکی از شما اذان بگوید) پس وقت اذان را وقت حضور یافتن برای نماز قرار داد که با دخول وقت است.

و اما آن چیزی که در بعضی الفاظ حدیث که ظاهر آن این است که برای اذان اول می‌باشد پس آن قید برای اذان اول نماز صبح است و هنگامی که قید برای نماز صبح آمد می‌دانیم که اذان همانطور که الان ذکر کردیم بعد از دخول وقت است و برای همین آن اذان اول است به نسبت اقامه و اقامه نیز اذان نام گذاری شده است همانگونه که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «بین کل اذانین صلاة»^[۲] (بین دو اذان نمازی است) و اما اذانی که در آخر شب داده می‌شود اذان فجر نیست بلکه آن اذان هشداری است برای کسانی که می‌خواهند نماز شب بخوانند و برای همین رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در مورد اذان بلال که آخر شب بود گفت: «إن بلالا یؤذن بلیل، لِيَرْجِعَ قَائِمَكُمْ وَيُوقِظَ نَائِمَكُمْ» (بلال در شب اذان می‌گوید تا کسی که خ^[۳]واب است را بیدار کند و کسی که به نماز شب مشغول است را برگرداند) تا برای سحری شما را از خواب بیدار کند و همچنین کسانی که به سحری مشغول هستند را برگرداند و این نص صریح است که اذانی که قبل از فجر داده می‌شود برای نماز فجر نیست بلکه برای بیدار کردن شخص خوابیده و برگرداندن شخص قائم است و این بیان می‌دارد که مقید کردن اذان به اول، برای نماز صبح و اذان دوم که به اقامه اطلاق می‌شود.

و دوست داشتم که این نکته را تذکر دهم چون بعضی از مردم گمان می‌کنند که جمله‌ی الصلاة خیر من النوم برای اذانی است که در آخر شب داده می‌شود ولی ان شاءالله با آنچه ذکر کردیم امر واضح شده باشد و بعضی از مردم می‌گویند در جمله‌ی الصلاة خیر من النوم آمده است خیر من النوم و اذان برای نماز فجر موجب این است که انسان واجب است که آن را بجا آورد و اختیاری نیست، این استدلال صحیح نیست زیرا خیر بودن در واجبات نیز می‌باشد و بلکه در اصل ایمان است و این قول الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را بشنو: {یَـٰۤأَیُّهَا ٱلَّذِینَ ءَامَنُوا۟ هَلۡ أَدُلُّكُمۡ عَلَىٰ تِجَـٰرَةࣲ تُنجِیكُم مِّنۡ عَذَابٍ أَلِیمࣲ* تُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَتُجَـٰهِدُونَ فِی سَبِیلِ ٱللَّهِ بِأَمۡوَ ٰ⁠لِكُمۡ وَأَنفُسِكُمۡۚ ذَ ٰ⁠لِكُمۡ خَیۡرࣱ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُون}

[سوره الصف: ۱۰-۱۱] (ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! آیا شما را به تجارتی راهنمایی کنم که شما را از عذاب دردناک نجات می‌دهد؟* به الله و پیامبرش ایمان بیاورید، و با اموال و جان‌هایتان در راه الله جهاد کنید، اگر بدانید این (کار) برای شما بهتر است) و اشاره در قول {ذلکم} که به ایمان به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ و رسولش و جهاد در راه الله می‌باشد‌ و این اصل ایمان است و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {یَـٰۤأَیُّهَا ٱلَّذِینَ ءَامَنُوۤا۟ إِذَا نُودِیَ لِلصَّلَوٰةِ مِن یَوۡمِ ٱلۡجُمُعَةِ فَٱسۡعَوۡا۟ إِلَىٰ ذِكۡرِ ٱللَّهِ وَذَرُوا۟ ٱلۡبَیۡعَۚ ذَ ا⁠لِكُمۡ خَیۡرࣱ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ} [سوره الجمعة: ۹] (ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! هنگامی‌که در روز جمعه برای نماز اذان گفته شد به سوی (نماز و) ذکر الله بشتابید و خرید و فروش را رها کنید، اگر بدانید این برای شما بهتر است) و معلوم است که رفتن به سوی نماز جمعه بعد از اذان دوم واجب است و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در مورد آن فرمود: {ذَ ٰ⁠لِكُمۡ خَیۡرࣱ لَّكُمۡ} (این برای شما بهتر است) پس خیر بودن مخصوص نافله نیست و چه بسا در مورد نافله باشد و در مورد فرض‌ها نیز باشد و حتی در مورد اصل ایمان باشد.

دوست دارم که در این مناسب برادران طالب علم نصحیت کنم که در حکم دادن و فتوا صادر کردن عجله نکنند و در نصوص تأمل کنند و از همه‌ی جوانب به آن بنگرند زیرا که نصوص قرآن و سنت از یک منبع واحد است و امکان ندارد که با یکدیگر تعارض داشته باشند پس بر طالب علم واجب است که در این امر با سرعت عمل نکند بلکه به ادله از جمیع اطراف آن نگاه کند تا هنگامی که حکم می‌کند به حق و با دلیل حکم کند پس قطعا او به فرمان الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ هدایت می‌شود و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ هر که را بخواهد به راه مستقیم هدایت می‌کند.

[۱] رواه البخاری (۶۲۸) و مسلم (۶۷۴).

[۲] رواه البخاری (۶۲۴) و مسلم (۸۳۸).

[۳] رواه البخاری (۶۱۷) و مسلم (۱۰۹۲).

تعداد بازدید: 32

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

يقول السائل: إذا نسي المؤذن في أذان الفجر الصلاة خير من النوم، هل يجب عليه الإعادة للأذان؟ أم أن الأذان صحيح؟

فأجاب – رحمه الله تعالى-: لا يجب عليه إعادة الأذان إذا ترك قول (الصلاة خير من النوم) في أذان الفجر، لأن قولها ليس بواجب، بل سُنَّةٌ إن قالها أثيب عليها، وإن لم يقلها فلا إثم عليه.

وهنا ينبغي في أذان الفجر الذي يكون بعد دخول الوقت، أما الأذان الذي يكون في آخر الليل للتنبيه على قيام الليل لمن أراد أن يقوم فإنه لا يسمى أذان الفجر، فإن أذان الفجر إنما يشرع إذا دخل وقتها، لقول النبي صلى الله عليه وسلم: «إذا حضرت الصلاة فليؤذن لكم أحدكم»، فجعل وقت الأذان وقت حضور الصلاة، ولا تحضر الصلاة إلا بدخول الوقت.

وأما ما ورد في بعض ألفاظ الحديث مما ظاهره أنه في الأذان الأول فإنه قيد للأذان الأول لصلاة الصبح، وإذا قيد بأنه لصلاة الصبح، و إذا قيد بأنه اصلاة الصبح، فإننا نعلم أن الأذان لا يكون إلا بعد دخول وقتها كما ذكرنا الآن، وعلى هذا فهو أذان أول بالنسبة للإقامة، والإقامة قد تسمى أذانًا، كما في قول النبي صلى الله عليه وسلم: «بين كل أذانين صلاة»، وأما الأذان الذي يكون في آخر الليل فليس أذانا لصلاة الفجر، بل هو أذان لتنبيه القائمين الذين يريدون قيام الليل، ولهذا قال النبي عليه الصلاة والسلام- في أذان بلال في آخر الليل، قال: «إن بلالا يؤذن بليل، ليوقظ نائمكم ويرجع قائمكم»، ليوقظ نائمكم للسحور، وكذلك يرجع قائمكم للسحور، وهذا نص صريح على أن هذا الأذان الذي يكون قبل الفجر ليس لصلاة الفجر، بل هو لإيقاظ النائم ورجوع القائم وبه يتبين أ تقييد الأذان بالأول لصلاة الصبح إنما هو ليخرج بذلك الأذان الثاني الذي يطلق عليه الأذان وهو الإقامة.

وأحببت أن أنبه على ذلك لأن بعض الناس ظن أن قول: (الصلاة خير من النوم) إنما يكون في الأذان الذي يكون في آخر الليل، ولكن بما ذكرنا يتبين إن شاء الله الأمر ويتضح وقد أَيَّدَ بعض الناس قوله هذا بأنه قال (الصلاة خير من النوم، فقال: خير من النوم، والأذان لصلاة الفجر يوجب قيام الإنسان وجوبًا لا اختياريًا، وهذا أيضًا استدلال ليس بصحيح، لأن الخيرية قد تكون في الواجبات، بل قد تكون في أصل الإيمان، استمع إلى قول الله تعالى: ﴿ يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا هَلْ أَدُلُكُمْ عَلَى بِعَرَفَ تُنجِيكُم مِّنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُهدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَلِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ ﴾ [الصف: ١٠-١١] والإشارة في قوله: ﴿ذَلِكُر﴾، إلى الإيمان بالله ورسوله والجهاد في سبيله، وهذا أصل الإيمان، وقال الله تعالى: ﴿يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَوةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ﴾

[الجمعة: 9]، ومعلوم أن الذهاب إلى صلاة الجمعة بعد الأذان الثاني واجب، وقال الله فيه: ﴿ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ ﴾، فالخيرية لا تختص بما كان نافلة، بل تكون بما كان نافلة وبما كان فريضة، وتكون حتى في أصل الإيمان.

وإنني بهذه المناسبة أود من إخواني طلبة العلم ألا يتعجلوا في الحكم، ولا يتسرعوا في الفتيا، وأن يتأنوا وينظروا إلى النصوص من كل جانب، لأن النصوص من الكتاب والسُّنَّة خرجت من منبع واحد، فلا يمكن أن تتناقض ولا تتنافر، فالواجب على طالب العلم أن لا يتسرع في الأمر، بل ينظر إلى الأدلة من جميع أطرافها، حتى إذا حكم بما يرى أنه الحق يحكم وهو على بينة من أمره، فيهتدي ويهدي بأمر الله والله يهدي من يشاء إلى صراط مستقيم.