(۲۹۵۲) سوال: آیا قصر و جمع نمودن نمازها در سفر جایز است؟ لطفا با دلیل از قرآن و سنت پاسخ دهید.

جواب:

قصر نمودن نماز برای مسافر در نماز مشروع است و تأکید شده است و بر انسان مکروه است که در هنگام سفر نمازش را کامل بخواند برخی از اهل علم می‌‌گویند: قصر نمودن در سفر واجب است و در صورتی که نمازش را کامل بخواند نمازش باطل است الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در قرآن ذکر نموده همچنین در سنت وارد شده است.

الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در قرآن می‌‌فرماید: {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُّبِينًا}[نساء: ۱۰۱](و چون در زمین سفر کنید گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه (= قصر) کنید، اگر ترسید که کافران به شما زیانی برسانند زیرا کافران برای شما دشمن آشکاری هستند) فرموده‌‌اش: {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ} به معنای مسافرت نمودید است.

آ {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ}گناه را نفی کرد تا کسی گمان نکند که قصر نمودن نماز به دلیل کم کردن عدد رکعات نماز گناه است لذا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ این را نفی نمود و آن را با فرموده‌‌اش مقید کرد: {إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ} امیر مؤمنان عمر بن خطاب رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ پیرامون این شرط از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم سؤال کرد چون ظاهر آن این است که نماز قصر جز در حالت ترس جایز نیست لذا پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «صدقة تصدق الله بها علیکم فاقبلوا الصدقة»[۱](صدقه‌‌ای است که الله به شما داده لذا آن را قبول کنید) منظور نماز قصر در حالت امنیت است.

دلیل از سنت: در حدیث عایشه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ آمده‌‌: «فرض الله الصلاة حین فرضها، رکعتین رکعتین، فی الحضر و السفر، فأقرت صلاة السفر، و زید فی صلاة الحضر»[۲](الله هنگامی که نماز را فرض نمود به صورت دو رکعت دو رکعت فرض نمود لذا در نماز سفر (دو رکعت دو رکعت) باقی ماند اما در غیر سفر اضافه شد).

همچنین با سنت فعلی مشهور ثابت شده که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نماز را در سفرش به صورت قصر می‌‌خواند.

بنابراین نماز قصر برای مسافر مشروع و بسیار تأکید شده و برای انسان مکروه است که در سفر نماز را کامل بخواند.

اما جمع خواندن نماز باب جواز است و برای مسافر جایز است که بین نمازهایی که جمع بسته می‌‌شوند جمع ببندد و آن نمازها، نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشاء هستند مگر اینکه در حال حرکت باشد بهتر است که جمع بخواند زیرا پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم انجام می‌‌دادند اگر قبل از زوال خورشید حرکت کرد نماز ظهر را تا عصر به تأخیر می‌‌اندازد و اگر بعد از زوال خورشید حرکت کرد نماز عصر را در وقت ظهر می‌‌خواند.

در مغرب و عشاء نیز این‌‌گونه است اگر قبل از غروب حرکت کرد نماز مغرب را تا عشاء به تأخیر می‌‌اندازد و اگر بعد از غروب حرکت کرد نماز عشاء را در وقت مغرب می‌‌خواند.

اما اگر مسافر توقف کند و در مکانی بایستد و استراحت کند یا در شب بایستد و شبیه این‌‌ها بهتر است که جمع نبندد ولی اگر جمع بست اشکالی ندارد زیرا ثابت شده  که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در تبوک جمع بست در حالی که پیاده بود. [۳] همچنین ظاهر حدیث ابو جحیفه دلالت می‌‌دهد که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم هنگامی که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در ابطح در حجة الوداع اتراق کرده بود از چادرش خارج شد و نماز ظهر و عصر را دو رکعت دو رکعت خواند. [۴] ظاهر این حدیث بر این است که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم این دو نماز را در یک وقت خوانده است و این جمع است.

اما اگر مسافر در شهری باشد و صدای مؤذن را بشنود بر او واجب است که ندای اذان را اجابت کند و همراه مردم نماز بخواند و اگر با امام نماز خواند لازم است که کامل بخواند زیرا هر کس پشت سر امامی نماز بخواند که کامل می‌‌خواند بر او لازم است کامل بخواند هر چند که مسافر باشد.

[۱] مسلم: کتاب صلاة المسافرین و قصرها، باب صلاة المسافرین و قصرها، شماره­ی (۶۸۶).

[۲] بخاری: کتاب الصلاة، باب کیف فرضت الصلاة فی الإسراء؟، شماره­ی (۳۵۰)، مسلم: کتاب صلاة المسافرین و قصرها، باب صلاة المسافرین و قصرها، شماره­ی (۶۸۵).

[۳] مسلم: کتاب صلاة المسافرین و قصرها، باب الجمع بین الصلاتین، شماره­ی (۷۰۶).

[۴] بخاری: کتاب المناقب، باب صفة النبی صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ، شماره­ی (۳۵۶۶)، و مسلم: کتاب الصلاة، باب سترة المصلی، شماره­ی (۵۰۳).