(۱۴۶۲) سوال: آیا مسح بر جوراب درست است؟ اگر مسح بر جوراب جایز است، شروط آن کدام است؟

جواب:

دیدگاه راجح از اقوال علما، جایز بودن مسح بر جوراب است زیرا از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نقل شده که بر آن مسح نموده است. همچنین علتی که به خاطر آن، مسح بر خف، حلال و جایز شده است در جوراب نیز وجود دارد زیرا علت در جایز بودن مسح بر خف، مشقت و سختی بیرون آوردن خف و شستن پا با آب و سپس پوشیدن دوباره‌ی خف است که البته این علت در جوراب نیز وجود دارد بلکه چه بسا بیرون آوردن جوراب، سخت‌تر از بیرون آوردن خف باشد.

شروط مسح بر جوراب عبارت‌اند از:

شرط اول: جوراب را با داشتن وضو بپوشد؛ به دلیل حدیث مغيرة بن شعبة رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ که همراه رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در سفر بود و ایشان وضو گرفت. مغيرة   رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ می‌گوید: خواستم خف ایشان را از پایشان بیرون بیاورم که فرمود: «دَعْهُمَا، فَإنّی أدْخَلْتُهُما طَاهِرَتَینِ»[۱] : (آن‌ دو را رها کن زیرا در حالی پوشیدم که پاکیزه بودند). سپس بر آن‌ها مسح نمود.

شرط دوم: مسح بر جوراب برای وضو (حدث اصغر) باشد، نه برای غسل (حدث اکبر)؛ به دلیل حدیث صفوان بن عسال رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ که می‌گوید: «کان رسولُ الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم يأمرنا إذا کُنّا سَفرَا أن لا نَنزِعَ خِفَافَنَا ثَلاثَةَ أيّام وَلَيَالِيَهُنَّ، إلا مِن جَنَابَة، وَلکِن مِن غَائط وَبَول وَنَوم»[۲] : (رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به ما فرمان داد که هرگاه در سفر بودم، خُفّ‌های خود را تا سه شبانه‌روز به خاطر (باطل شدن وضو با) ادرار، مدفوع و خواب، بیرون نیاوریم؛ مگر به خاطر جنابت).

شرط سوم: مسح در مدت زمانی که شرع معین نموده انجام شود؛ این مدت، یک شبانه ‌روز برای مقیم و سه شبانه ‌روز برای مسافر است. شروع این مدت از نخستین باری است که بعد از بی‌وضو شدن، برای وضو گرفتن بر آن مسح می‌نماید. پس آغاز فرصت مسح بر خف یا جوراب، از پوشیدن آن‌ یا باطل شدن وضو نیست؛ برای مثال: فردی پس از وضو گرفتن برای نماز صبح، خف پوشید. در وقت چاشت، وضویش باطل شد و وضو نگرفت سپس هنگام زوال خورشید برای نماز ظهر وضو گرفت. ابتدای مدت برای او از همین وقت که برای نماز ظهر وضو گرفته و مسح کرده است شروع می‌شود که بعد از زوال خورشید می‌باشد اما قبل از آن از جزو این مدت به شمار نمی‌رود.

شرط چهارم: جوراب یا خُف، پاکیزه باشد؛ اگر نجس باشد، مسح کردن بر آن درست نیست زیرا نماز خواندن با خُف یا جورابی که نجس باشد، ممنوع است؛ به دلیل حدیثی که در کتب سنن ثابت است: «صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللهِ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ذَاتَ يَوْمٍ، فَلَمَّا كَانَ فِي بَعْضِ صَلَاتِهِ خَلَعَ نَعْلَيْهِ، فَوَضَعَهُمَا عَنْ يَسَارِهِ، فَلَمَّا رَأَى النَّاسُ ذَلِكَ خَلَعُوا نِعَاهُمْ، فَلَمَّا قَضَى صَلَاتَهُ، قَالَ: «مَا بَالُكُمْ أَلْقَيْتُمْ نِعَالَكُمْ ؟ قَالُوا: رَأَيْنَاكَ أَلْقَيْتَ نَعْلَيْكَ، فَأَلْقَيْنَا نِعَالَنَا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «إِنَّ جِبْرِيلَ أَتَانِي، فَأَخْبَرَنِي أَنَّ فِيهِمَا قَذَرًا» أَوْ قَالَ: «أَذًى»[۳] : (روزی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم برایمان نماز ‌خواند و امامت داد؛ ناگهان در حین نماز، دمپایی‌اش را بیرون آورد و سمت چپ خود گذاشت. وقتی مردم این را دیدند آنان نیز چنین کردند. وقتی نماز را به پایان رساند، فرمود: (چرا دمپایی‌هایتان را بیرون آوردید؟) گفتند: دیدیم که شما دمپایی خود را بیرون آوردید لذا ما نیز دمپایی‌هایمان را بیرون آوردیم. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: (جبرئیل نزدم آمد و به من خبر داد که چیز آلوده‌ای در دمپایی‌ام وجود دارد).

این حدیث دلالت می‌دهد که نماز خواندن با کفش و دمپایی که چیزی آلوده در آن باشد، جایز نیست و خف نیز مانند کفش است. بنابراین باید جوراب یا خُف، پاکیزه باشد. این چهار شرط بود که یاد کردیم و البته شروط‌ دیگری نیز وجود دارد که علما رَحِمَهُمُ‌الله درباره‌ی شرط بودن یا نبودن آن اختلاف نظر دارند اما هر شرطی که با دلیلی از قرآن، سنت یا اجماع ثابت نشود، اعتباری ندارد.

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] تخریج آن گذشت.

[۳] تخریج آن گذشت.