(۱۱۹۰) افراط و زیاده‌روی در دوستی و دشمنی

(۱۱۹۰) سوال: آیا این سخن، حدیث نبوی است: «از دشمنت به حدی متنفر باش که شاید روزی دوستت شود و دوستت را به قدری دوست بدار چنان که ممکن است روزی دشمنت شود»^[۱]؟

جواب:

این مقوله به عنوان حدیث روایت شده، اما صحیح نیست. ولی معنای آن صحیح است. به این معنی که درست نیست انسان در دوستی زیاده‌روی کند. چه بسا این دوست روزی دشمنت شود. معروف است که وقتی انسان در دوستی زیاده روی کند، هر رازی که داشته باشد را به دوستش می‌گوید و او را از همه‌ چیز خود باخبر می‌گرداند. اگر مقدر باشد که روزی این دوست تبدیل به دشمن شود، رازهایش را برملا می‌کند و به مردم می‌گوید. نکته‌ی دیگر اینکه دوستی افراط آمیز غالبا تبدیل به دشمنی افراطی می‌شود. چون محبت زیادی باعث می‌شود شخص نسبت به دوستش حساس شود و در نتیجه هر وقت ببیند کسی با اوست یا با او صحبت می‌کند، غیرتی شود. بعد اگر یک بدی کوچک از این دوست ببیند، برایش مثل کوه باشد. اینجاست که این دوستی و محبت تبدیل به بغض و کدورت می‌شود.

بر عکس این قضیه نیز صادق است: ممکن است شخصی به شدت از کسی متنفر باشد. سپس الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ قلبش را منقلب کند و بعد از آن به شدت او را دوست بدارد. به همین خاطر درست نیست که انسان در محبت یا تنفر و بغض، افراط داشته باشد.

اگر کسی بگوید: انسان که مالک محبت یا بغض خودش نیست. یعنی نمی‌تواند محبت یا بغض خودش را کنترل کند که کم یا زیاد باشد؟

جواب: همینطور است. ولی بر او واجب است که از آثار این محبت و بغض بکاهد. طوری که اگر دوستدار کسی است، نخواهد که همیشه با او باشد. یا اگر از کسی خوشش نمی‌آید، این طور نباشد که هیچ وقت او را نبیند و همیشه از او دور باشد. این چیزی است که انسان می‌تواند کنترلش کند. همچنین در بخشیدن مال به کسی که دوستش دارد اسراف نکند و همیشه او را بر خود مقدم ندارد. نیز دیگری اموری شبیه اینها که مقتضای محبت است و انسان می‌تواند در آنها تصرف نماید و کنترلشان کند.

***

[۱] سنن ترمذی: کتاب البر و الصلة، باب ما جاء فی الإقتصاد فی الحب و البغض، حدیث شماره (۱۹۹۷). از ابوهریره رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «أَحْبِبْ حَبِيبَكَ هَوْنًا مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ بَغِيضَكَ يَوْمًا مَا، وَأَبْغِضْ بَغِيضَكَ هَوْنًا مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ حَبِيبَكَ يَوْمًا مَا».

تعداد بازدید: 73

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

تقول السائلة: هل هذا الكلام من الحديث النبوي: «أَبغض بَغِيضَ هَوْنًا ما عسى أن يكون حبيبك يوما ما، وأحبب حبيبك هَوْنًا ما، عسى أن يكون بغيضك يوما ما»؟

فأجاب رحمه الله تعالى: هذا رُوِي حديثا لكنه لا يصح أما معناه فصحيح، يعني أنه لا ينبغي للإنسان أن يُفْرِط في الحب، فإنه ربما كان هذا الحبيب يوما من الأيام بغيضًا لك، ومن المعروف أن الإنسان إذا أفرط في الحب أفضى إلى حبيبه بكل ما عنده من سر وأخبره بكل حالاته، فإذا قدر أنه صار بغيضا له يوما من الأيام فإن هذا البغيض سوف يُفْشِي سِره ويُبَيِّنه للناس، ثم إن المَحَبّة المفرِطة غالبًا ما تُفضي إلى بغض مُفْرِط؛ لأن المحبة المفرطة توجب لصاحبها أن يكون حَسّاسًا بالنسبة إلى حبيبه، فيغار إذا رأى أحدًا إلى جنبه، أو أحدا يكلمه، أو ما أشبه ذلك، وتكون الحبة عنده من هذا الحبيب قبة، وحينئذ – لِقُوّة الغَيْرة والمحبة – تنقلب هذه المحبة بغضاء.

وكذلك بالعكس: قد يُبغض الرجل الإنسان بُغْضًا شديدًا، ثم يُقَلِّب قَلبَه مُقَلِّبُ القلوب، فيحبه بعد ذاك حبًا شديدًا، لهذا لا ينبغي للإنسان أن يُفرط في المحبة ولا في البغضاء.

فإن قال قائل: المحبة لا يملكها الإنسان والبغض أيضًا لا يملكه الإنسان، يعني: لا يملك أن يجعل محبته خفيفة أو ثقيلة أو بالعكس؟

فالجواب: أن الأمر كذلك، ولكن يجب عليه أن يقلل من آثار هذه المحبة ومن آثار هذا البغض، بحيث لا يسرف في الملازمة عند المحبة، ولا في المباعدة عند البغضاء، وهذا يمكن للإنسان أن يتصرف فيه، وكذلك لا يسرف في بذل المال لمن أحبه، ولا في تقديمه على نفسه، وما أشبه ذلك من مقتضيات المحبة التي يمكن للإنسان أن يتصرف فيها.