(۹۴۳) سوال: معنای این آیه چیست؟ {سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ} [إسراء: ۱]: (پاک و منزه است کسی که بنده‌اش را شبانه از مسجدالحرام به مسجد الأقصی که گرداگردش را برکت داده‌ایم برد). این سیر شبانه از مکه تا بیت المقدس چگونه بود؟

جواب:

الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ خود را از هر عیب و نقصی منزه می‌شمارد. زیرا کلمه‌ی سبحانَ، اسم مصدر از سبَّحَ یسبِّحُ گرفته شده و تسبیح یعنی منزَّه و پاک دانستن. الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از هر عیب و نقصی منزه و پاک و از همانندی با مخلوقات و از شریک‌ و همتا نیز منزه است. الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ} [إخلاص : ٤]: (و هیچ کس همانند و همتای او نبوده و نیست). نیز می‌فرماید: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} [شورى: ١١]: (هیچ چیز همانند او نیست، و او شنوای بیناست). الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بنده‌اش محمد صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم را شبانه از مسجدالحرام که در مکه‌ی مکرمه است، به مسجد الأقصی در فلسطین و در قدس، برد.

اما کیفیت اسراء چنین بود که جبریل عَلَيْهِ‌السَّلَام مرکبی به نام براق نزد پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آورد. این حیوان کوچک‌تر از قاطر و بزرگ‌تر از الاغ بود و گام‌هایش را در انتهای دیدش می‌گذاشت. به معنای اینکه: گام‌هایش خیلی بلند به اندازه‌ی انتهای دیدش بود. بدین وسیله پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به بیت المقدس رسید. سپس از آنجا به همراه جبریل به آسمان دنیا بالا برده شد. هنگامی که به آسمان رسید، جبریل درخواست کرد که در را باز کنند. به او گفتند: کیست؟ گفت: جبریل. گفتند: و چه کسی با توست؟ گفت: محمد. گفتند: او دعوت شده است؟ گفت: بله. گفتند: خوش آمدند، بهترین کس آمده. سپس جبریل با او آسمانی پس از آسمان دیگر بالا رفتند تا به آسمان هفتم رسیدند.

در آنجا ابراهیم خلیل عَلَيْهِ‌السَّلَام را یافت. آنجا بود که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ او را بالا برد تا اینکه به سدرة ‌المنتهی رسید. در آنجا نمازهای پنجاهگانه در شبانه‌روز را بر او فرض کرد. ایشان قبول نموده و تسلیم گشت. در مسیر برگشت، وقتی از نزد موسی عَلَيْهِ‌السَّلَام گذر کردند، او را از فرض شدن نمازهایی که بر وی و امتش فرض شده بود، مطلع کرد. اما موسی عَلَيْهِ‌السَّلَام گفت: امتت نمی‌توانند آن را انجام دهند، برگرد به‌سوی پروردگارت و از او تخفیف بخواه.

بنا بر این پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم پیوسته به سوی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بازمی‌گشت و درخواست تخفیف می‌نمود، تا اینکه نمازهای پنجاه‌گانه در عمل، به پنج نماز تخفیف داده شدند که در میزان اعمال، معادل پنجاه نمازند. سپس همان شب پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به مکه بازگشت.

در اینجا بین روایات اختلاف است که آیا ایشان نماز صبح را در مکه خواند، یا در بیت‌المقدس؟ پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در این باره با مردم سخن می‌گفت و قریش از این فرصت استفاده کردند که بگویند پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم دروغگوست. آنها گفتند: چطور چنین چیزی امکان دارد؟ اما پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم با پاسخی قاطعانه آنها را ساکت کرد. آنها گفتند: اگر راست می‌گویی، پس بیت المقدس را برای ما توصیف کن. در این هنگام جبریل عَلَيْهِ‌السَّلَام بیت المقدس را برای او بالا آورد، طوری که انگار پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن را می‌بیند. بدین صورت آن را برای قریش توصیف نمود و این چنین آنان را ساکت نمود. طوری که نتوانستند پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم را تکذیب نمایند و بدین وسیله صداقت پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آشکار گشت.[۱]

اما این قسمت از آیه: {لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا}، (تا برخی از آیات خود را به او بنمایانیم)، برای بیان حکمت از بردن شبانه‌ی رسول‌الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از مکه به بیت المقدس است. تا بدین وسیله الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نشانه‌های بزرگ خود را که دالّ بر قدرت و حکمت و کمال فرمانروایی اوست، به پیامبرش نشان دهد. او هم نشانه‌های بزرگ پروردگارش را که عبرتی برای عبرت‌گیرندگان است، دید.

این قسمت از آیه: {إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ}، (بی‌گمان اوست که شنوای بیناست)، یعنی: الله همان شنوا و بینایی است که شنوایی‌اش هر صوتی را در برمی‌گیرد. عائشه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهَا وقتی این آیه نازل شد: {قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ} [مجادله: ۱]: (قطعا الله سخن زنی را که درباره‌ی شوهرش با تو مجادله می‌کرد و به الله شکایت می‌برد شنید. و الله گفتگوی شما را می‌شنید، بی‌گمان الله شنوای بیناست)، گفت: «پر برکت است کسی که شنوایی‌اش همه‌ی صداها را در بر می‌گیرد. به الله قسم که من در گوشه‌ی اتاق بودم و برخی از سخنان آن زن را نمی‌شنیدم. اما پروردگار سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر عرش خود از بالای هفت آسمان سخن این زن که با پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم درباره‌ی شوهرش مجادله می‌کرد و به الله شکایت می‌برد را شنید». پس او هر صدایی هر چند خفی باشد را می‌شنود.

الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ} [زخرف: ۸۰]: (آیا آنها می‌پندارند که ما رازگویی و سخنان درگوشی آنان را نمی‌شنویم؟! آری؛ می‌شنویم و فرستادگان ما نزد آنها می‌نویسند). در نتیجه چون انسان به این صفت بزرگ یعنی صفت سمع ایمان بیاورد، مقتضایش این است چیزی نگوید که سبب غضب الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ شود.

همچنین بصیر به معنای کسی است که بینایی‌اش همه چیز را در بر می‌گیرد. الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ دو صفت شنیدن و دیدن را با هم ذکر کرده است که هر دو از صفات کمال هستند. به همین خاطر هیچ چیزی وجود ندارد مگر اینکه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آن را می‌بیند، هرچند کوچک و نهان باشد.

***

[۱] حدیث اسراء و معراج را بخاری و مسلم روایت کرده‌اند. صحیح بخاری: کتاب بدء الخلق، باب ذکر الملائکة. حدیث شماره: (۳۲۰۷). صحیح مسلم: کتاب الإیمان، باب الإسراء برسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم . حدیث شماره: (۱۶۴). از مالک بن صعصعه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا.