(۹۴۸) سوال: در سوره إسراء آمده: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} [إسراء: ۷۹]: (و پاسی از شب را  برخیز و با آن نماز بخوان، که برای تو افزون است، امید است پروردگارت تو را به مقامی ستوده برساند). تهجد و نافله چند رکعت است؟

جواب:

تهجد همان قیام اللیل است: «رسول‌الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در رمضان و ماه‌های دیگر بیشتر از یازده رکعت نخوانده است».[۱] گاهی نیز سیزده رکعت می‌خواند. شایسته است که انسان به این تعداد رکعات بسنده کند. اما باید همراه با قرائت و رکوع و سجود طولانی باشد. زیرا رسول‌الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم قرائت را در نماز شب طولانی می‌کردند. چنان که در حدیث حذیفه و حدیث عبدالله بن مسعود رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا آمده است.

حذیفه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ روایت می‌کند که «شبی با پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به نماز ایستادم. ايشان سوره‌ی بقره را شروع کرد، با خود گفتم: به آيه‌ی صدم که رسید، رکوع خواهد کرد. اما رکوع نکرد. گفتم: پس این سوره را در يک رکعت خواهد خواند. اما همه‌ی اين سوره را خواند. با خود گفتم: در پایان این سوره، رکوع می‌کند. اما ایشان سوره‌ی نساء را شروع کرد و آن را خواند. سپس سوره‌ی آل عمران را آغاز نمود. آرام و با ترتيل می‌خواند و هرگاه به آيه‌ای می‌رسيد که در آن تسبيح و ستايش الله بود، تسبيح می‌گفت و چون به آيه‌ی دعا می‌رسيد، دعا می‌کرد و هنگامی‌که به آيه‌ای با موضوع پناه جستن به الله می‌رسيد، پناه می‌خواست».[۲]

همچنین عبدالله بن مسعود رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ می‌گوید: «با رسول‌الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به نماز ايستادم. ایشان به قدری قيام را طولانی کرد که تصميم بدی گرفتم. گفته شد: چه تصميمی گرفتی؟ پاسخ داد: خواستم بنشينم و رسول‌الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم را تنها بگذارم».[۳] پس این دلالت می‌دهد که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نماز شب را طولانی می‌کردند. این بهتر است و سنت نیز همین است. اما چنان چه بر انسان سخت بود که نماز شب را طولانی کند، همان اندازه که می‌تواند، بخواند.

اما نفل، شامل تهجد هم می‌شود. زیرا نفل در اصل یعنی زیادت و هر تطوّعی در عبادات، چه نماز باشد یا روزه یا صدقه یا حج، همه نافله هستند. زیرا افزون بر چیزی هستند که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر بنده واجب کرده است.

همچنین باید دانست که در روز قیامت، به وسیله‌ی نمازهای نافله، نمازهای فرض را کامل می‌کنند. بنا بر این نمازهای نافله‌ای که انسان می‌خواند، سبب کامل شدن نمازهای فریضه‌اش می‌گردد. همچنین صدقه‌ی نفل سبب کامل‌تر شدن زکات و روزه‌ی نفل سبب کامل‌تر شدن روزه‌ی رمضان و حج نافله، سبب کامل‌تر شدن حج می‌گردند. زیرا انسان در ادای واجباتش، خالی از نقص نیست و به همین خاطر الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ این نوافل را قرار داده که انسان به وسیله‌ی آنها، عباداتش را کامل نماید. این از رحمت و احسان پروردگار نسبت به بندگانش است و الله نیز دارای فضل و کرم عظیمی است.

***

^[۱] صحیح بخاری: کتاب التهجد، باب قیام النبی صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم باللیل فی رمضان و غیره. حدیث شماره (۱۱۴۷). صحیح مسلم: کتاب صلاة المسافرین، باب صلاة اللیل و عدد رکعاتها. حدیث شماره (۷۳۸). از ابوسلمة بن عبدالرحمن بن عوف رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ از ام المومنین عایشه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهَا با این لفظ: «مَا كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَزِيدُ فِي رَمَضَانَ وَلَا فِي غَيْرِهِ عَلَى إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً».

[۲] صحیح مسلم: کتاب صلاة المسافرین، باب استحباب تطویل القراءة فی صلاة اللیل. حدیث شماره (۷۷۲). از حذیفه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ لَيْلَةٍ. فَافْتَتَحَ الْبَقَرَةَ. فَقُلْتُ: يَرْكَعُ عِنْدَ الْمِائَةِ. ثُمَّ مَضَى. فَقُلْتُ: يُصَلِّي بِهَا فِي رَكْعَةٍ. فَمَضَى. فَقُلْتُ: يَرْكَعُ بِهَا. ثُمَّ افْتَتَحَ النِّسَاءَ فَقَرَأَهَا. ثُمَّ افْتَتَحَ آلَ عِمْرَانَ فَقَرَأَهَا. يَقْرَأُ مُتَرَسِّلًا. إِذَا مَرَّ بِآيَةٍ فِيهَا تَسْبِيحٌ سَبَّحَ. وَإِذَا مَرَّ بِسُؤَالٍ سَأَلَ. وَإِذَا مَرَّ بِتَعَوُّذٍ تَعَوَّذَ».

[۳] صحیح بخاری: کتاب التهجد، باب طول القیام فی صلاة اللیل. حدیث شماره (۱۱۳۵). صحیح مسلم: کتاب صلاة المسافرین، باب استحباب تطویل القراءة فی صلاة اللیل. حدیث شماره (۷۷۳). از ابن مسعود رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَطَالَ حَتَّى هَمَمْتُ بِأَمْرِ سَوْءٍ. قَالَ قِيلَ: وَمَا هَمَمْتَ بِهِ؟ قَالَ: هَمَمْتُ أَنْ أَجْلِسَ وَأَدَعَهُ».