(۹۴۶) سوال: معنای این آیه چیست؟ {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا} [إسراء:۳۳]: (و جانی که الله خونش را حرام شمرده، جز به حق نگیرید. و کسی‌که مظلوم کشته شود، برای ولیش قدرتی قرار داده‌ایم، پس در کشتن اسراف نکند. بی گمان او مورد حمایت است)؟

جواب:

الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از کشتن کسی که کشتنش حرام است، نهی کرده، مگر اینکه به حق باشد. کسانی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ کشتنشان را حرام کرده، چهار گروهند:

۱ – مسلمان.

۲ – ذمّی یا اهل ذمّه.

۳ – معاهَد یا هم‌پیمان.

۴ – مستأمَن.

اینها چهار گروه از انسان‌هایی هستند که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ کشتن آنها را حرام نموده و برای هیچ کس جایز نیست به آنها تعدّی نماید. الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرمود: {إِلَّا بِالْحَقِّ}: (جز به حق). به عنوان مثال وقتی که به خاطر قصاص، کسی را کشتید که در اصل کشتنش حرام باشد، جایز است. الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ} [مائده: ٤٥]. (و در آن بر آنها مقرر داشتیم که جان در برابر جان، و چشم در برابر چشم). این قسمت از آیه: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا}: (و کسی که مظلوم به قتل برسد، برای ولیّ دم او در حق قصاص قدرت داده‌ایم)، یعنی اینکه: انسان وقتی مظلومانه به قتل برسد، ولی مقتول می‌تواند قاتل را بکشد. در اینجا قدرت شامل قدرت کَوْنی و قدری شرعی می‌شود.

قدرت شرعی بدین معناست که قصاص را الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ تعالی مباح قرار داده است.

قدرت قدری: غالبا چنین است که قاتل باید با قصاص، به قتل برسد. باید او را جست و پیدا کرد و کشت. یکی از ضرب المثل‌های عامیانه این است که می‌گویند: قاتل، مقتول است. یعنی: الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ کسی یا چیزی را بر او مسلط خواهد کرد که او را پیدا کرده و بکشد.

{فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ}: (پس در کشتن اسراف نکند)، یعنی: وليّ دم مقتول در کشتن قاتل اسراف نکند. بلکه همان طور او را بکشد که او مقتول را به قتل رسانده است.

با این قسمت از آیه می‌فهمیم که قصاص از قاتل به همان روشی است که او قتل را مرتکب شده است. مثلا اگر مقتول را سر بریده، سرش بریده می‌شود. اگر او را با شلیک تیر به قتل رسانده، خودش نیز چنین قصاص می‌شود. اگر مقتول را با کوبیدن سرش بین دو سنگ به قتل رساند، قصاصش نیز چنین خواهد بود.

البته باید این را دانست که قصاص فقط در حضور ولیّ امر یا نایب او باید انجام شود تا نکند اولیای مقتول در قصاص، از حد تجاوز کنند.

***