(۶۰۴۷) سوال: مادرم هنگامی که برادران کوچک‌‌ترم در خانه بازیگوشی می‌‌کنند زیاد قسم یاد می‌‌کند تا جایی که در روز بیش از صد قسم یاد می‌‌کند ولی آن را ادا نمی‌‌کند؛ حکم شریعت در این قضیه چیست؟

جواب:

این قسم‌‌هایی که از جانب مادر برای تهدید فرزندانش در مقابل مخالفت آنها صادر می‌‌شود، از جمله قسم‌‌های بیهوده است که کفاره ندارد؛ به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {لَّا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ}[البقرة: ۲۲۵]: (الله شما را بخاطر سوگند‌‌هایی که بیهوده و بدون قصد یاد می‌‌کنید مؤاخذه نمی‌‌کند) و در آیه‌‌ی دوم: {وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ}[البقرة: ۲۲۵]: (ولی شما را به آنچه دل‌‌هایتان کسب کرده (از روی اختیار و قصد بوده) مؤاخذه می‌‌کند) معلوم است هرگاه زن به فرزندش بگوید: به الله قسم تو را می‌‌زنم یا پایت را خورد می‌‌کنم یا به الله قسم این کار و آن کار می‌‌کنم، تهدیدی در مقابل مخالفت او است. معلوم است که قصد قسم یاد نمودن در این مسئله را ندارد. بنابراین از جمله قسم‌‌های بیهوده است که کفاره ندارد. اما برادران مسلمان خود را توصیه نموده که زیاد قسم یاد نکنند تا اینکه قسم واقعی قلمداد شود؛ به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ}[المائدة: ۸۹]: (و سوگندهای خود را حفظ کنید) گفته شده معنای آن این است که زیاد به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ قسم یاد نکنید. همچنین برادران خود را نصیحت می‌‌کنم هنگامی که قسمی را یاد نمودند آن را همراه با مشیئت الله ذکر کنند و بگویند: به الله قسم إن شاء الله این کار را انجام می‌‌دهم؛ زیرا هرگاه گفت: إن شاء الله، دو فایده دارد:

اول: آسان شدن کارش در اجرای آنچه به آن قسم یاد نموده و فایده‌‌ی دوم این است که اگر خلاف آن را اجرا نمود، قسم گیر نمی‌‌شود یعنی کفاره و گناه ندارد. دلیل آن در صحیح بخاری و مسلم از رسول الله رَحِمَهُ‌الله ثابت شده که پیامبر الله سلیمان عَلَيْهِ‌السَّلَام گفت: به الله قسم امشب با نود زن همبستر شده تا از هر زن فرزندی به دنیا بیاید که در راه الله بجنگند. به او گفته شد بگو: إن شاء الله، اما بنابر عزم قوی که داشت، نگفت. لذا در همان شب با نود زن همبستر شد اما فقط از یک زن بچه به دنیا آمد که آن هم نصف انسان بود. تا اینکه برای سلیمان عَلَيْهِ‌السَّلَام و غیر از او آشکار شود که امر به دست الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «فلو قال: إن شاء الله لم یحنث، وکان درکا لحاجته، ولقاتلوا في سبیل الله»[۱]: (اگر إن شاء الله می‌‌گفت قسم گیر نمی‌‌شد و به آنچه می‌‌خواست می‌‌رسید و در راه الله می‌‌جنگیدند).

فایده‌‌ی دوم: اگر قسم گیر شود، کفاره ندارد، به دلیل فرموده‌‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «من حلف بغیر الله فقد کفر أو أشرك»[۲]: (كسي كه به غير الله قسم یاد کند کافر شده یا شرک ورزیده است) به همین دلیل شایسته است هرگاه شخص قسم یاد کرد آن را همراه با مشیئت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نموده و بگوید: به الله قسم إن شاء الله یا به الله قسم با مشئیت الله این کار و آن کار را انجام می‌‌دهم.

[۱] بخاری: کتاب الکفارات، باب الاستثناء فی الأیمان، شماره­ی (۶۳۴۱) و مسلم: کتاب الأیمان، باب الإستثناء، شماره­ی (۱۶۵۴).

[۲] تخریج آن گذشت.