(۵۹۳۶) قاعده شرعی حلال و حرام بودن گوشت حیوانات در اسلام

(۵۹۳۶) سوال: آیا قاعده‌‌‌‌ی شرعی وجود دارد که بر اساس آن حلال یا حرام بودن خوردن گوشت حیوانات مشخص شود؟ زیرا در قرآن و سنت، پیرامون تمام حیوانات توضیح نداده‌‌اند، برخی حیوانات اهلی حرام و برخی حلال هستند؛ همچنین به نسبت حیوانات وحشی این‌‌گونه است. اگر قاعده‌‌ یا صفاتی برای حرام یا حلال بودن گوشت حیوانات وجود دارد، لطفا آن را شرح دهید تا اینکه آگاه شویم. همچنین آیا تشابه در این مورد اعتبار دارد یا خیر؟

جواب:

در حقیقت گفته‌‌اش: قرآن و سنت آن را بیان نکرده اشتباه بوده بلکه درست این است که برای او این قضیه از قرآن و سنت آشکار نشده است؛ اما در قرآن و سنت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در آن‌‌ها همه چیز را بیان نموده است. در قرآن همان‌‌طور که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَيْءٍ}[النحل: ۸۹]: (که بیانگر همه چیز است) ایمان به سنت و اجرای احکام آن از ایمان به قرآن بوده، لذا سنت کامل کننده وتفصیل دهنده‌‌ی مجمل قرآن همچنین بیان مبهم قرآن است و در قرآن و سنت شفا، نور، هدایت و استقامت برای کسی است که به آن چنگ زند و مسئله‌‌ی جدیدی وجود ندارد، مگر اینکه قرآن و سنت به بیان آن پرداخته‌‌اند، اما برخی از آن‌‌ها به صورت معین بیان شده و برخی از طریق قواعد و ضوابط عمومی بیان شده‌‌اند؛ سپس مردم در آن بسیار اختلاف دارند. اختلاف آن‌‌ها از جهت علم، فهم و درک آنچه در قرآن و سنت وجود دارد است که بنابر ایمان و تقوا اختلاف دارند؛ بنابراین هر چقدر ایمان‌‌ و قبولیت آنچه در قرآن و سنت کمتر باشد، علم به احکام در قرآن و سنت کمتر می‌‌شود و من از روی این منبر می‌‌گویم: در قرآن و سنت علم، هدایت، نور و حل تمام مشکلات وجود دارد و قانون و منهج آن کامل‌‌ترین، سودمندترین و شایسته‌‌ترین قانون برای بندگان است و سخت اشتباه می‌‌کند کسی که به قوانین قراردادی بشری که بسیار دچار خطا می‌‌شود، مراجعه می‌‌کند و اگر به آنچه درست باشد، موفق شوی، این مسئله‌‌ی درست، همان‌‌ چیزی بوده که موافق با قرآن و سنت است.

به این برادر می‌‌گویم: ضوابطی برای حیوانات حرام وجود دارد، که آن‌‌ها را بازگو می‌‌کنم: اصل در تمام چیزهایی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در این زمین از جمله حیوانات و جمادات آفریده، بر حلال بودن است به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا}[البقرة: ۲۹]: (او (الله) است که همه‌‌ی آنچه را که در زمین است برای شما آفرید) این آیه عام بوده و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آن را برای ما به خاطر منفعت، خوردن، نوشیدن، پوشیدن و استفاده کردن ما بنابر حدودی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم قرار داده‌‌اند؛ آفریده است. این قاعده‌‌ کلی و جامع بوده که بر گرفته شده از قرآن و سنت است از جهت که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «ما سکت عنه فهو عفو»[۱]: (آنچه پیرامون آن سکوت نموده عفو است) بنابراین الان به محرمات می‌‌پردازیم؛ از جمله‌‌ی آن‌‌ها مردار است، به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ}[البقرة: ۱۷۳]: ((الله) تنها مردار را بر شما حرام کرده است) همچنین خون جاری به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {قُل لَّا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَىٰ طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَن يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَّسْفُوحًا}[الانعام: ۱۴۵]: (بگو: در آنچه بر من وحی شده است (چيز) حرامی را که خوردن آن بر خورنده‌‌ای حرام باشد، نمی‌يابم مگر اينکه مردار يا خون ريخته شده باشد) همچنین گوشت خوک، به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ}: (يا گوشت خوک) و این سه چیز حرام شده؛ زیرا پلید هستند. فرموده‌‌اش: {فَإِنَّهُ} یعنی حرامی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن را پلید یافته و ضمیر همان‌‌طور که برخی از اهل علم گفته‌‌اند: به گوشت خوک بر نمی‌‌گردد، زیرا استثنا: {إِلَّا أَن يَكُونَ} یعنی مگر اینکه این خوردنی‌‌ها: {مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَّسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنزِير فَإِنَّهُ رِجْسٌ} یعنی این خوردنی‌‌ها از جمله مردار، خون جاری و گوشت خوک {رِجْسٌ} پلید هستند. از جمله‌‌ی این محرمات، الاغ اهلی است؛ در صحیح بخاری و صحیح مسلم از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت شده که ابو طلحه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ را ندا زد و فرمود: همانا الله و رسولش شما را از خوردن گوشت الاغ اهلی منع می‌‌کنند، زیرا پلید است[۲]. همچنین هر حیوان درنده‌‌ای که نیش دارد، یعنی هر حیوان درنده‌‌ای که نیش دارد و با آن شکار می‌‌کند، مانند: گرگ، سگ و … حرام است. همچنین هر پرنده‌‌ای که چنگال دارد، مانند: شاهین، عقاب، باز و … همچنین هر حیوانی که از حیوان دیگری که گوشتش حلال یا حرام است، متولد می‌‌شود، مانند: قاطر، از الاغ هنگامی که با اسب ماده جفت شود، متولد می‌‌شود؛ در حالی که اسب گوشتش مباح و الاغ گوشتش حرام است؛ لذا هنگامی که از حیوان حلال گوشت و حرام گوشت متولد می‌‌شود؛ جانب حرام بودن غالب شده و حرام می‌‌شود.

این مسائل الحمدلله در سنت و در کلام اهل علم به طور مفصل وجود دارد، لذا امر آشکار بوده و هرگاه امر بر تو مشکل شد به قاعده‌‌ی اساسی که در ابتدا ذکر نمودیم مراجعه کن و آن این بود که اصل بر حلال بودن است، به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا}[البقرة: ۲۹]: ( او (الله) است که همه‌‌ی آنچه را که در زمین است برای شما آفرید) اما تشابه چیزی است که برخی از اهل علم به آن چنگ زده‌‌ و می‌‌گویند: هرگاه حکم حیوانی را ندانستیم که حلال یا حرام است، حکم آن را به حیوانی که شبیه آن است، ملحق می‌‌کنیم. اما ظاهر ادله نشان می‌‌دهد که حیوان حرام گوشت با نوع خود یا با ضوابطی که به آن اشاره نمودیم، معلوم است، همان‌‌طور که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن را حرام نموده است: «کل ذي ناب من السباع وكل ذي مخلب من الطير»: (هر حیوان درنده‌‌ی نیش‌‌دار و هر پرنده‌‌ای که چنگال‌‌دار است).

[۱] ترمذی: کتاب اللباس، باب لبس الفراء، شمارهی (۱۷۲۶)، ابن ماجة: کتاب الاطعمة، باب أکل الجبن والسمن،شمارهی (۳۳۶۷).

[۲] بخاری: کتاب المغازی: باب غزوة خیبر، شمارهی (۳۹۶۲)، مسلم: کتاب الصید والذبائح وما یؤکل من الحیوان، باب تحریم أکل اللحم، شمارهی (۱۹۴۰).

تعداد بازدید: 82

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

يقول السائل: هل هناك قاعدة شرعية يعتمد عليها في تحريم وتحليل أكل الحيوانات؟ فالقرآن والسُّنَّة لم يوضحا كل الحيوانات، فهناك حيوانات أليفة محرمة، وبعضها حلال، وكذلك الوحشية، فإن كان هناك قاعدة أو صفات للمحرمة والحلال فأرجو شرحها حتى نكون على بصيرة، وهل للشبه اعتبار في هذا أم لا؟

فأجاب – رحمه الله تعالى-: الحقيقة أن قوله: إن الكتاب والسنة لم يبينا ذلك هذا غلط منه، وإنما الصواب أنه لم يتبيَّن له ذلك من الكتاب والسُّنَّة، أما الكتاب والسُّنَّة فإن الله بين فيهما كل شيء، فالقرآن كما قال الله عنه: ﴿تِبینا لِكُلِّ شَيْءٍ﴾ [النحل: ۸۹]، والإيمان بالسُّنَّة وتنفيذ أحكامها من الإيمان بالقرآن، فهي متممة ومكملة ومفصلة لما أجمل ومفسرة لما أبهم، وفي القرآن والسنة الشفاء والنور والهداية والاستقامة لمن تمسك بهما، ولا يوجد مسألة من المسائل تحدث إلا في القرآن والسنة بيانها، لكن منها ما هو مبين على سبيل التي التعيين، ومنها ما هو مبين على سبيل القواعد والضوابط العامة، ثم إن الناس يختلفون في هذا اختلافًا عظيمًا؛ يختلفون في العلم، ويختلفون في الفهم، كما يختلفون أيضا في إدراكهم لما في القرآن والسُّنَّة بحسب ما معهم من الإيمان والتقوى، فإنه كلما قل الإيمان بالله -عز وجل- وقبول ما جاء به القرآن والسنة قل العلم بما في القرآن والسُّنَّة من الأحكام، وإني أقول من على هذا المنبر: إن القرآن والسنة فيهما العلم والهدى والنور، وفيهما حل جميع المشاكل، وإن نظامهما ومنهاجها أكمل نظام وأنفعه وأصلحه للعباد، وإنه يغلط غلطا بينا من يرجع إلى النظم والقوانين الوضعية البشرية التي تخطئ كثيرًا، وإذا وفقت إلى الصواب فإنها تكون صوابًا فيما توافق فيه الكتاب والسنة.

وأقول لهذا الأخ: إن هناك ضوابط لما يحرم من الحيوانات، فأقول:

الأصل في كل ما خلق الله -تعالى- في هذه الأرض أنه حلال لنا من حيوان وجماد؛ لقوله تعالى: ﴿هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا﴾ [البقرة: ٢٩]، فهذا عام خلقه لنا لمنافعنا أكلا وشربا ولباسًا وانتفاعا على الحدود التي حدها الله ورسوله، هذه قاعدة عامة جامعة مأخوذة من الكتاب وكذلك من السنة؛ حيث قال رسول الله عليه الصلاة والسلام: «مَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ عفو»، وعلى هذا فلننظر الآن في المُحَرَّمات، فمنها الميتة لقوله تعالى: ﴿إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ﴾ [البقرة: ۱۷۳]، ومنها الدم المسفوح؛ لقوله تعالى: ﴿قُل لَّا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَى مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِهِ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَن يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمَا مسفوحا﴾ [الأنعام: ١٤٥] ومنها لحم الخنزير؛ لقوله تعالى: ﴿أَوْلَحْمَ خنزير﴾، وإنما حرمت هذه الثلاثة لأنها رجس؛ فإن قوله: ﴿فَإِنَّهُ ﴾ أي هذا المحرم الذي وجده الرسول عليه الصلاة والسلام رجسًا، وليس الضمير عائدا إلى لحم الخنزير فقط كما قاله بعض أهل العلم؛ لأن الاستثناء إلا أن يكون أي ذلك المطعوم ﴿مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَّسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ﴾ أَي ذلك المطعوم من الميتة والدم المسفوح ولحم الخنزير ﴿ورجس﴾ [الأنعام: ١٤٥]، ومن ذلك الحمر الأهلية، ثبت ذلك في الصحيحين عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه أمر أبا طَلْحَةَ فنادى: إن الله ورسوله ينهيانكم عن لحوم الحمر الأهلية؛ فإنها رجس. ومنها كل ذي ناب من السباع، يعني كل ما له ناب من السباع يفترس به؛ مثل الذئب والكلب ونحوهما، فإنه مُحرّم، ومن ذلك كل ذي مخلب من الطير؛ كالصقر والعُقاب والبازي وما أشبه ذلك، ومن ذلك ما تولد من المأكول وغيره؛ كالبغال؛ فإن البغل متولّد من الحمار إذا نزى على أنثى الخيل، والخيل مباحة والحمر محرمة، فلما تولد من المأكول وغيره غَلَبَ جانب التحريم، فكان حراما.

وهذه المسائل موجودة -والحمد لله – في السُّنَّة ومفصلة، وكذلك في كلام أهل العلم، فالأمر بين، وإذا أشكل عليك الأمر فارجع إلى القاعدة الأساسية التي ذكرناها من قبل، وهي أن الأصل الحل؛ لقوله تعالى: ﴿هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا﴾ [البقرة: 29]، وأما الشبه فهذا لجأ إليه بعض أهل العلم وقال: إنه إذا لم نعلم حكم هذا الحيوان هل هو محرم أم لا فإننا نُلْحِقه حكما بما أشبهه، ولكن ظاهر الأدلة يدل على أن المحرَّم معلوم بنوعه أو بالضوابط التي أشرنا إليها كما حرمه النبي عليه الصلاة والسلام: «كُلُّ ذِي نابٍ مِنَ السَّبَاعِ وكلُّ ذِي خَلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ».