(۴۳۴۷) حکم وکالت در رمی جمرات برای مسافرِ غیر معذور از جهت بیماری

(۴۳۴۷) سوال: مردی در روز دوم سنگ‌هایش را به من داد تا از جانب او رمی کنم چون که او مسافر بود و مسافت آن طولانی بود اما مریض نبود، لذا حکم شرع در نظر شما در مورد این کار چیست؟

جواب:

نظر ما این است که آن به جا نیامده است و واجبی از واجبات حج را ترک کرده و از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت است که فرمودند: «إِنَّمَا جُعِلَ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ، وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَرَمْيُ الْجِمَارِ ؛ لِإِقَامَةِ ذِكْرِ اللَّهِ» [۱]:(طواف بیت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ ، سعی بین صفا و مروه و رمی جمرات به خاطر برپایی ذکر الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است): و شخصی که کسی را در آن وکیل گرفته در این جمرات ذکر الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را به جا نیاورده است.

و برای همین رمی این وکیل از جانب موکلش به جا نیامده است و موکلش باید از الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ طلب مغفرت نماید و از کاری که کرده است توبه کند و فدیه‌ای ذبح نموده و بین فقرا در مکه توزیع کند زیرا واجبی را از واجبات حج ترک نموده است و اهل علم می‌گویند: زمانی که انسان واجبی را از واجبات حج ترک نمود برای ذبح فدیه‌ای در مکه واجب می‌گردد و این که همه‌ی آن را بین فقرا در مکه توزیع کند و دانسته شود که حج عبادتی است که انسان با آن به پرودگارش نزدیک می‌شود و خود شخص مکلف به آنجام و اتمام آن است همانگونه که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَأَتِمُّوا۟ ٱلۡحَجَّ وَٱلۡعُمۡرَةَ لِلَّهِ} [سوره البقرة: ۱۹۶] : (و حج و عمره را برای الله به اتمام برسانید).

بنابراین برای کسی که حج و عمره را شروع می‌کند واجب است خودش آن را تمام کند و جایز نیست که کسی را در طواف یا سعی یا شب ماندن یا رمی یا وقوف در عرفه کسی را وکیل نماید بلکه لازم است خودت تمام اعمال را انجام دهی و اگر صحابه از جانب کودکان خود رمی نکرده بودند می‌گفتیم کسانی که از رمی کردن عاجز هستند از جانب آنها وکیل گرفته نمی‌شود زیرا این عبادتی است که متعلق به بدن فاعل آن است و اگر توانست آن را انجام می‌دهد و اگر نمی‌تواند از او ساقط می‌شود و اگر بدلی دارد آن را انجام می‌دهد و اگر بدلی ندارد به صورت کلی ساقط می‌شد.

اما سبک شمردن امر وکیل گرفتن در رمی جمرات امروزه در بین برخی از مردم دلالت بر یکی از این دو می‌دهد: یا نقص در علم دارند یا ضعف در دین؛ اما کسی که علم به شریعت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ دارد برایش واضح است که رمی جمرات نیز مانند دیگر اعمال حج واجب است و باید خودش انجام دهد و جایز نیست که کسی دیگر را از جانب خود وکیل بگیرد لذا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَأَتِمُّوا۟ ٱلۡحَجَّ وَٱلۡعُمۡرَةَ لِلَّهِ} [سوره البقرة: ۱۹۶] : (و حج و عمره را برای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به اتمام برسانید): اتمام آن شمامل تمام اعمال‌ش می‌شود و اگر کسی بگوید: همرانم زنان می‌باشند و زنان ضعیف هستند و نمی‌توانند در برابر ازدحام شدیدی که برخی اوقات منجر به مرگ می‌شود، مقاومت کنند و این از جهل مردم است و عدم معرفتشان در آنچه شایسته است که در این مناسک از رفق و رحمت به برادرانشان انجام دهند و اگر با زنان برای رمی کردن بیایم برایشان مشکل است و چه بسا که به ایشان ضرر نیز برسد.

در جواب به این می‌گوییم: این ازدحام دائمی نیست بلکه غالبا ازدحام در ابتدای وقت رمی است سپس کم کم ازدحام کمتر می‌شود لذا منتظر باش و اگر در شب رمی بکنی نیز جایز است مخصوصا هنگامی که بسیار شلوغ است و جایز نیست که زنان کسانی را از جانب خودشان برای رمی وکیل کنند و برای همین نیز رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به ضعیفان خانواده‌اش اجازه داد که در آخر شب از مزدلفه بروند تا که قبل از شلوغی جمرات را رمی کنند؛ تخریج آن گذشت. لذا به ایشان امر کرد که قسمتی از شب ماندن در مزدلفه را رها کنند با وجود این که شب ماندن در مزدلفه از شعائر عظیم الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {فَإِذَاۤ أَفَضۡتُم مِّنۡ عَرَفَـٰتࣲ فَٱذۡكُرُوا۟ ٱللَّهَ عِندَ ٱلۡمَشۡعَرِ ٱلۡحَرَامِ} [سوره البقرة: ۱۹۸]: (و هنگامی‌که از عرفات کوچ کردید؛ الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را نزد مشعر الحرام یاد کنید): و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نفرمودند که بشینید و از مزدلفه خارج نشوید مگر همراه من و کسی را وکیل کنید که جانب شما رمی کنند و اگر مجال توکیل بود آسانتر از این بود که در شب از مزدلفه خارج شوند و به ایشان رخصت داده شد که زودتر از مزدلفه خارج شوند و قبل از وقت رمی، رمی را به جا آورند و صحیح این است که رمی قبل از فجر جایز است زمانی که از مزدلفه خارج شدند و به منی رسیدند زیرا رمی جمرات تحیه‌ی منی است و همچنین رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به چوپانان اجازه داد که روزی رمی کنند و روزی آن را ترک کنند[۲] و به ایشان اجازه نداد روزی که در منی نیستند کسی از جانب ایشان رمی کند لذا واجب است که مسلمان تقوای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را در مورد خودش رعایت کند و افعال نسک را خودش ادا کند مگر این که عاجز از آن باشد و توکیل گرفتن آن وارد شده باشد.

[۱] رواه ابو داود (۱۸۸۸).

[۲] تخریج آن گذشت.

تعداد بازدید: 62

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

يقول السائل: رجل أعطاني جمرات في اليوم الثاني عشر لكي أرمي بدلا عنه بحجة أنه مسافر والمسافة بعيدة، وليس مريضًا، فما حكم الشرع في نظركم في هذا العمل؟

فأجاب -رحمه الله تعالى -: نَظَرُنا أن هذا العمل لا يجزئه، لأنه ترك واجبًا من واجبات الحَجِّ، وقد ثبت عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال: «إنما جُعِلَ الطواف بالبيتِ، وبالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ورمي الْجِبَارِ لإِقَامَةِ ذِكْرِ الله»، ومن وَكَّلَ غيره بذلك فإنه لم يقم بذكر الله في هذه الْجَمَرَاتِ.

وعلى هذا فإن رمي هذا الوكيل لا يجزئ عن موكله، والواجب على مُوَكَّلِهِ الآن أن يستغفر الله ويتوب إليه مما صنع، وأن يذبح فِدْيَةٌ توزع على الفقراء في مكة، لأنه ترك واجبًا من واجبات الْحَجّ، وقد قال أهل العلم: إن الإنسان إذا ترك واجبا من واجبات الْحَجِّ وجبت عليه فِدْيَةٌ، تُذْبَحُ فِي مَكَّةَ، وتوزع جميعها على الفقراء هناك، وليعلم أن الْحَجّ عبادة يتقرب بها الإنسان إلى ربه، وأن الإنسان نفسه مكلف بها وبإتمامها، كما قال الله تعالى: ﴿ وَأَتِمُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ ﴾ [البقرة: ١٩٦].

فالواجب على من شرع في حَجٌ أو عُمْرَةٍ أن يُتِمَّهَا بنفسه، ولا يجوز أن يُوَكَّلَ فيها لا في الطَّوَافِ، ولا في السَّعْي، ولا في المَبيتِ، ولا في الرمي، ولا في الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ، لا بد أن تباشر أنت بنفسك هذه الأعمال، ولولا أن الصحابة كانوا يرمون عن الصبيان لقلنا إن من عجز عن رمي الْجَمَرَاتِ فإنه لا يستنيب أحدًا، لأنها عبادة متعلقة بِبَدَنِ الفاعل، فإن استطاع فذاك، وإن لم يستطع سقطت عنه، فإن كان لها بدل أتى ببدلها، وإن لم يكن لها بدل سقطت بالكلية.

وأما تهاون بعض الناس اليوم في التوكيل في رمي الْجَمَرَاتِ فإنه يدل على أحد أمرين: إما على نقص في العلم، أو على ضعف في الدِّينِ. وأما من كان عنده علم بشريعة الله فإنه يَتَبَيَّنُ له أن رمي الْجَمَرَاتِ كغيرها من واجبات الْحَجِّ، لا بد أن يقوم الإنسان به بنفسه، ولا يجوز أن يُوَكَّلَ غيره، فإن الله تعالى قال: ﴿ وَأَتِمُّوا الحَج وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ ﴾ [البقرة: ١٩٦]، والإتمام يشمل إتمام جميع أعمالهما، فإن قال قائل: إذا كان معي. نساء، فإن النساء ضعيفات لا يستطعن مقاومة هذا الزحام الشديد الذي قد يحصل به الموت أحيانًا، وذلك لجهل الناس، وعدم معرفتهم بما ينبغي أن يكونوا عليه في هذه المناسكِ من الرفق والرحمة بإخوانهم، فإذا ذهبنا بالنساء للرمي صار عليهن المشقة، وربما يحصل عليهن ضرر.

فالجواب عن هذا أن نقول: إن هذا الزحام ليس دائما، بل هذا الزحام يكون عند ابتداء وقت الرمي في الغالب، ثم يخفُّ الناس شيئًا فشيئًا، فَانْتَظِرُ وقت خِفَّةِ الناس، ولو أن ترمي في الليل، فإن الرمي في الليل جائز، ولا سيما عند هذا الزحام الشديد، ولا يجوز أن تُوَكَّلَ النساء من يرمي عنهن من أجل الزحام، ولهذا أذن النبي صلى الله عليه وسلم للضَّعَفَةِ من أهله أن يَدْفَعُوا من مُزْدَلِفَةً في آخر الليل، ليرموا الْجَمَرَاتِ قبل زحمة الناس. فأمرهم أن يقتطعوا جزءًا من الْمَبِيتِ فِي مُزْدَلِفَةً، مع أن الْمَبِيتَ بِمُزْدَلِفَةً من شعائر الله، ومن المشاعر العظيمة، قال الله تعالى: ﴿ فَإذا أَفَضْتُم مِنْ عَرَفَتٍ فَاذْكُرُوا اللهَ عِندَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ ﴾ [البقرة: ١٩٨]، ولم يقل صلى الله عليه وسلم اجلسوا لا تدفعوا إلا معنا، وَوَكَّلُوا من يرمي عنكم، ولو كان هناك مجال للتوكيل لكان التوكيل أهون من أن يقتطعوا جزءا من الْمَبِيت في مزدلفة، ورخص لهم أن يتقدموا، وأن يرموا قبل الوقت الذي رمى فيه، والصحيح أنه يجوز أن يرموا ولو قبل الفجر متى أُبيح لهم الدفع من مزدلفة أبيح لهم الرمي متى وصلوا إلى مِنّى، لأن رمي الْجَمَرَات تحية مِنِّي، وكذلك الرعاة أذِنَ لهم الرسول – عليه الصلاة والسلام- أن يَرْمُوا يومًا ويَدَعُوا يوما، ولم يأذن لهم أن يوكلوا مَنْ يرمى عنهم في اليوم الذي هم فيه غائبون عن مِنّى، فلهذا يجب على المسلم أن يتقي الله في نفسه، وأن يؤدي أفعال النُّسُكِ بنفسه إلا ما عجز عنه وورد فيه التوكيل.