(۳۷۳۳) آیا می‌توان زکات را به دختر، پسر یا برادر داد؟

(۳۷۳۳) سوال: آیا می‌توان زکات را به دختر، پسر یا برادر داد؟ اگر دختر شخصی با فردی فقیر ازدواج کرده باشد، زکات به کدام‌یک از آن دو داده می‌شود؟

جواب:

زکات، فریضه و یکی از اركان اسلام است که پرداخت آن به مستحق نیز فریضه‌ است؛ زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاِبْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنْ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} [التوبة: ۶۰] : (صدقات فقط مختص فقیران، مساکین، متصدیان اداره‌ی آن، کسانی که دل‌هایشان را باید به دست آورد، برای آزادی بردگان، بدهکاران، در راه الله و در راه درماندگان است؛ فریضه‌ای از جانب الله است و الله بسیار دانا و با حکمت است). ویژگی‌هایی که در این آیه درباره‌ی استحقاق دریافت زکات بیان شده است، عام است لذا اصل بر این می‌باشد که هر کس این ویژگی‌ها را داشته باشد، پرداخت زکات به او جایز است مگر کسی که دلیل شرعی بر عدم صحت پرداخت زکات به وی دلالت داشته باشد. بنابراین پرداخت زکات به دختر، پسر، برادر، پدر و… در صورتی که موجب عدم پرداخت مخارج واجب بر فرد به افراد تحت تکفّلش شود، جایز نیست اما در غیر این صورت، پرداخت زکات به آنان ایرادی ندارد؛ مثال: پوشیده نیست که اگر ثروتمند باشی و فرزندت فقیر باشد، تأمین مخارج وی بر تو واجب است. اگر پسر فقير و نیازمندی داشته باشی و زکاتت را به او بدهی، سبب می‌شود که مخارج وی را پرداخت نکنی و مخارجی که باید به پسرت می‌دادی را پس‌انداز کنی؛ یعنی گویا در حقیقت، زکاتی پرداخت نکرده‌ای! لذا در چنین وضعیتی، جایز نیست که زكاتت را به پسرت بدهی. حکم درباره‌ی برادر و دیگر خویشاوندانی که مخارجشان بر عهده‌ی شما می‌باشد نیز همین است که اگر این طور باشد که اگر زکاتت را به آنان بدهی، سبب می‌شود که مخارج آنان را پرداخت نکرده و مالت را پس‌انداز کنی، این کار جایز نیست؛ اما اگر پرداخت زکات به آنان چنین چیزی را به دنبال نداشته باشد، ایرادی ندارد. اگر پسرت بدهکار باشد و سبب بدهی وی مخارجی که بر تو واجب بوده نباشد، ایرادی ندارد که بدهی‌اش را از زكاتت بپردازی؛ برای مثال: اگر پسرت در تجارت ورشکست شود، چنان که مثلا املاکی را خریده باشد سپس دچار افت قیمت‌ شود و وی ضرر کند، در این حالت جایز است که بدهی‌اش را از زكاتت بپردازی و تفاوتی ندارد که کم یا زیاد باشد؛ زیرا ادای بدهی وی، بر تو واجب نیست لذا با پراخت بدهی وی با زكاتت، مالی را که پرداختش بر تو واجب است را ذخیره نکرده‌ای. همچنین جایز است که بدهی همسر و پدرت را در صورتی که توانایی پرداخت بدهی خود را نداشته باشند، با زکاتت بپردازی. این در صورتی است که بدهی آنان به‌ خاطر تأمین مخارج که بر تو واجب است نبوده نباشد که نیت کرده باشند آن مبلغ را قرض کنند سپس آن را از تو دریافت کنند که در این حالت، جایز نیست که بدهی آنان را از زکاتت بپردازی چون در این صورت، مالت را در حالی ذخیره کرده‌ای که پرداخت آن بر تو واجب بوده است. گمان می‌کنم که با این توضیح مفصل، پاسخ این سؤال روشن شده باشد؛ می‌گوییم: در صورتی که پرداخت زکات به فرزندت سبب اندوختن مالی نشود که پرداختش بر تو واجب است، جایز است که زکاتت را به فرزندت بدهی؛ مثل این که بدهی‌اش که توانایی پرداختش را ندارد را از زکاتت بپردازی. پدر و برادر نیز چنین هستند. بنابراین هر خویشاوندی که پرداخت مخارج وی بر تو واجب نباشد، جایز است که زکات خویش را به وی بپردازی و تفاوتی ندارد که این خویشاوند از اصول (پدران و مادران)، فروع (دختران و پسران) یا حواشی (برادر زاده‌ها، خواهر زاده‌ها و…) باشند.

تعداد بازدید: 12

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

يقول السائل: هل تُعطى الزكاة إلى البنت أو الولد أو الأخ؟ وإذا كانت البنت متزوجة من شخص فقير فلِمَن تُعطى الزكاة؟

فأجاب – رحمه الله تعالى-: الزكاة فريضة ورُكن من أركان الإسلام، وصرفها لمستحقها فريضة أيضًا؛ لقوله تعالى: ﴿ إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَرِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ﴾ [التوبة: ٦٠] وهذه الأوصاف التي علق بها الاستحقاق عامة في كل أحد، فالأصل أن كل من اتصف بها يجوز صَرف الزكاة إليه إلا ما قام الدليل على منعه. وعلى هذا فصرف الزكاة إلى البنت والابن والأب والأخ وما أشبه ذلك، إن كان في ذلك توفير لمال الإنسان فيهما يجب عليه فإن الزكاة لا يحل دفعها إليهم، وإن لم يكن فيها توفير فلا بأس بدفع الزكاة إليهم. مثال ذلك: إن كان لك ابن فقير، ومن المعلوم أنك إذا كنت غنيًّا وهو فقير وجب عليك أن تنفق عليه، فلو أعطيته من الزكاة في هذه الحال لكان مقتضى ذلك أن توفر على نفسك الانفاق على هذا الابن، وكأنك في الحقيقة لم تدفع الزكاة، وعلى هذا فلا يجوز في هذه الحال أن تعطي ابنك من زكاتك، وهكذا نقول في الأخ وسائر من تَلزَمك نَفَقَتُهم: إنك إذا دفعت إليهم من الزكاة ما توفر به مالك عن الإنفاق عليهم فإن ذلك لا يجوز، أما إذا كان إعطاؤك إياهم من الزكاة لا يقتضي ذلك، فإن إعطاءهم من الزكاة لا بأس به، فلو كان ابنك غَرِيا – أي: مطلوبًا للناس طلبًا ليس سببه الإنفاق الواجب عليك- وقضيت دينه من زكاتك، فلا حرج عليك، مثال ذلك: أن يُفْلِس وَلَدُك بتجارته مثلا، مثل أن يشتري عقارًا فتنزل القيم ويخسر بذلك، ففي هذه الحال يجوز لك أن تسدد من زكاتك الأقساط التي كانت عليه، سواء كانت كثيرة أم قليلة؛ لأن وفاء دينه لا يجب عليك، فإذا أوفيتهم من زكاتك فإنك لم توفر شيئًا واجبًا عليك في مالك، وكذلك لو كان على زوجتك دين ولا تستطيع وفاءه فإنه يجوز أن تقضي دينها من زكاتك، وكذلك والدك لو كان عليه دين لا يستطيع وفاءه لا حرج عليك أن تقضي دينه من زكاتك، هذا إذا لم يكن الدين الواجب على هؤلاء سببه الضرورة إلى النفقة فيستدينون بنية الرجوع عليك، ففي هذه الحالة لا يجوز لك أن تقضي دينهم من زكاتك؛ لأنك توفر مالك في شيء يجب عليك دفعه. وأظن أن الجواب على هذا السؤال قد فُهم من هذا التفصيل، فنقول: يجوز أن تدفع زكاتك لولدك إذا لم تُوَفِّر شيئًا واجبًا عليك في مالك، مثل أن تقضي دينه الذي لا يستطيع وفاءه من زكاتك، وكذلك الوالد، وكذلك الأخ ، فكل قريب لا يجب عليك الإنفاق عليه يجوز أن تدفع الزكاة إليه، سواء كان من أصولك، أو من فروعك، أو من حواشيك.