(۲۴۱۲) سوال: قاری از آیه‌ای می‌گذرد که ذر آن ذکر سجود شده است مثل قول الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در سوره‌ی بقره: {وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَـٰۤىِٕكَةِ ٱسۡجُدُوا۟ لِـَٔادَمَ فَسَجَدُوۤا۟ إِلَّاۤ إِبۡلِیسَ أَبَىٰ وَٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَـٰفِرِینَ} [سوره البقرة: ۳۴] : ((یاد بیاور) هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده کنید» پس (همگی) سجده کردند، جز ابلیس که سرباز زد): و قول الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {وَٱسۡجُدۡ وَٱقۡتَرِب} [سوره العلق: ۱۹] : (و سجده کن و (به الله) تقرب جوی): سجده‌کننده‌ای که تقدیس الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را می‌کند در هنگام این آیات چه بگوید؟

جواب:

سوال کننده دو آیه را ذکر کرد که یکی از آنها موضع سجود نیست و آن قول الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ که می‌فرماید: {وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَـٰۤىِٕكَةِ ٱسۡجُدُوا۟ لِـَٔادَمَ فَسَجَدُوۤا۟ إِلَّاۤ إِبۡلِیسَ أَبَىٰ وَٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَـٰفِرِینَ} [سوره البقرة: ۳۴] : ((یاد بیاور) هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده کنید» پس (همگی) سجده کردند، جز ابلیس که سرباز زد): و آیه‌ی دوم که موضع سجود می‌باشد: {وَٱسۡجُدۡ وَٱقۡتَرِب} [سوره العلق: ۱۹] : (و سجده کن و (به الله) تقرب جوی): و شایسته می‌باشد که دانسته شود موضع سجود و غیر سجود امر توقیفی است و هرجا که سجده ذکر شد سجده واجب نیست بلکه این امر وابسته به آنچه وارد شده است می‌باشد و الحمدلله این در مصحف معلوم و مشخص است و آیه‌ی سجده با علامت مشخص شده است بنابراین در آیه‌ای که ذکر شد موضع سجده نیست: {وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَـٰۤىِٕكَةِ ٱسۡجُدُوا۟ لِـَٔادَمَ فَسَجَدُوۤا۟ إِلَّاۤ إِبۡلِیسَ أَبَىٰ وَٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَـٰفِرِینَ} [سوره البقرة: ۳۴] : ((یاد بیاور) هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده کنید» پس (همگی) سجده کردند، جز ابلیس که سرباز زد): و در این آیه نیز موضع سجده نمی‌باشد:{یَـٰمَرۡیَمُ ٱقۡنُتِی لِرَبِّكِ وَٱسۡجُدِی وَٱرۡكَعِی مَعَ ٱلرَّ ٰ⁠كِعِینَ} [سوره آل عمران: ۴۳] : (ای مریم! فرمانبر پروردگار خود باش و سجده کن و با رکوع‌کنندگان رکوع کن): و همچنین در این آیه نیز نمی‌باشد: {وَلَقَدۡ نَعۡلَمُ أَنَّكَ یَضِیقُ صَدۡرُكَ بِمَا یَقُولُونَ* فَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ وَكُن مِّنَ ٱلسَّـٰجِدِینَ* وَٱعۡبُدۡ رَبَّكَ حَتَّىٰ یَأۡتِیَكَ ٱلۡیَقِینُ} : [سوره الحجر: ۹۷-۹۹] (و به راستی ما می‌دانیم که سینه تو (ای پیامبر) از آنچه آن‌ها می‌گویند تنگ می‌شود (و تو را آزرده و نا راحت می‌کند)* پس به ستایش پروردگارت تسبیح گوی و از سجده‌کنندگان باش* و پروردگارت را عبادت کن تا هنگامی‌که یقین (= مرگ) به سراغت آید): پس باید بدانیم که هر آیه‌ای که در آن سجده ذکر شده است سجده‌ی تلاوت مشروع نمی‌باشد مثل این آیه: {وَٱلَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمۡ سُجَّدࣰا وَقِیَـٰمࣰا} [سوره الفرقان: ۶۴] : (و کسانی‌که شب را برای پروردگارشان سجده‌کنان و قیام‌کنان می‌گذرانند): که در آن موضع سجده نیست و این امر توقیفی است.

و در سجده‌ی تلاوت گفته می‌شود: «سبحان ربي الأعلى» همانطور که در بقیه‌ی سجده‌ها گفته می‌شود و گفته می‌شود: «سبحانك اللهم ربنا و بحمدك، اللهم اغفرلي» و گفته می‌شود: «سبوح قدوس، رب الملائكة و الروح» و آنچه از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم روایت شده است گفته‌ می‌شود: «اللَّهُمَّ لَكَ سَجَدْتُ، وَبِكَ آمَنْتُ، و عليك توكلت، سَجَدَ وَجْهِي لِلَّذِي خَلَقَهُ، وَصَوَّرَهُ، وَشَقَّ سَمْعَهُ وَبَصَرَهُ، تَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ، اللَّهُمَّ اكْتُبْ لِي بِهَا عِنْدَكَ أَجْرًا، وَضَعْ عَنِّي بِهَا وِزْرًا، وَاجْعَلْهَا لِي عِنْدَكَ ذُخْرًا، وَتَقَبَّلْهَا مِنِّي كَمَا تَقَبَّلْتَهَا مِنْ عَبْدِكَ دَاوُدَ»[۱]: (الهى، براى تو سجده کردم، به تو ايمان آوردم و بر تو توکل نمودم؛ چهره ام براى ذاتی که آن را آفريد و صورت بخشيد و عضو شنوايى و بينايى در آن قرار داد، سجده نمود؛ با برکت است الهی که بهترين آفريدگار است، بار الهی با آن برایم اجری بنویس و گناهی را از من بردار و برایم نزد خودت اندوخته کن و آن را از من قبول بفرما همانطور که از بنده‌ات داود پذیرفتی) سپس بدون تکبیر گفتن و سلام دادن بلند می‌شود زیرا در هنگام به سجده رفتن سجده‌ی تلاوت تکبیر گفته می‌شود ولی هنگام بالا آمدن از آن گفته نمی‌شود و سلام داده نمی‌شود و همچنین تشهد نیز خوانده نمی‌شود ولی اگر انسان در نماز می‌باشد هنگامی که به سجده تلاوت می‌رود و هنگامی که از بالا می‌آید تکبیر می‌گوید زیرا تا زمانی که در داخل نماز می‌باشد حکم سجده‌ی نماز را می‌گیرد، یعنی آنچه در سجده‌ی نماز مشروع است در آن نیز مشروع می‌باشد و کسانی که صفت نماز رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم را توصیف می‌کنند می‌گویند: «إنه كان يكبر في كل خفض و رفع»[۲]: (ایشان هنگام هر پایین رفتن و بالا آمدنی تکبیر می‌گفت): و معلوم هنگامی که آیه‌ی سجده را می‌خوانده است سجده می‌کرده است لذا عموم  نقل از صفت نماز رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم مقتضای این است هنگامی که انسان در نماز سجده برود و از آن بالا بیاید تکبیر بگوید خلاف آن چیزی که بعضی از مردم توهم کرده‌اند که هنگام سحده رفتن تکبیر می‌گویند اما هنگام بالا آمدن از آن تکبیر نمی‌گویند و این مقتضای سنت و عموم احادیث می‌باشد که هنگام سجده و بلند شدن از آن تکبیر گفته شود و این زمانی است که سجده تلاوت در نماز قرار داشته باشد.

[۱] رواه مسلم (۷۷۱).

[۲] رواه البخاری (۷۸۴) و مسلم (۳۹۳).