(۲۰۵۴) سوال: اگر امام نماز خواند و در نماز وضوی او باطل شد یا فراموش کرده که طهارت ندارد، چه کند؟ و مخصوصا اگر در تشهد آخر میباشد.
جواب:
وقتی امام نماز با جماعت میخواند و فرمواش کرد که وضو ندارد و بعد نماز آن را بیاد آورد بر او واجب است که نماز را اعاده کند و برای مأموم واجب نیست که اعاده کنند.
اما اگر پر اثنای نماز بیاد آورد علما در مورد این اختلاف کردهاند برخی گفتهاند که برای مأمومین واجب است که نماز را از اول بخوانند و برخی دیگر میگویند: اعاده بر ایشان واجب نیست و به امام میگوییم که به کسی که پست ایستاده است بگو جلو برو و نماز را با ایشان کامل کن که من بر وضو نیستم و اگر این کار را نکردند و یکی از ایشان جلو نشد پس نماز را به صورت فرادی تکمیل کنند و نمازشان صحیح است زیرا که معذور بودهاند وقتی که نمیدانستهاند امام وضو ندارد و ایشان نماز را به طریقی که امر شدهاند خواندهاند و وقتی که نماز را بر وجهی که مأمور بودهاند بجا آوردهاند امکان ندارد کخ نمازشان فاسد باشد مگر این که دلیلی از شرع باشد و باطل شدن نماز امام دلیلی برای بطلان نماز مأمومین نیست.
برای همین قول راجح در این مسئله: امام هنگامی که در اثنای نماز بیاد آورد که بی وضو میباشد به او میگوییم: کسی که پشت او است را امام کنند و اگر مأمومین یکی از خودشان را امام نکردند پس نمازشان را به صورت فرادی تکمیل کنند و واجب نیست که نماز را از اول اعاده کنند برای این که دلیلی نیست که نمازشان فاسد است که واجب باشد نماز را از اول اعاده کنند اما به نسبت امام نمازش باطل است چون که فهمیده است بی وضو میباشد.
و در این مجال دوست دارم فرق بین کسی که بدون وضو از روی فراموشی نماز میخواند و کسی که از روی جهل نماز میخواند و بین کسی که از روی فراموشی در لباس نجس نماز میخواند و کسی که از روی جهل در آن نماز میخواند: پس کسی که از روی فراموشی بدون وضو نماز میخواند یا از روی جهل باید وضو بگیرد و نماز را از اول بخواند برای این که رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم میفرماید: «لَا يَقْبَلُ اللَّهُ صَلَاةً بِغَيْرِ طُهُورٍ، وَلَا صَدَقَةً مِنْ غُلُولٍ»[۱] (هیچ نمازی بدون طهارت پذیرفته نیست و از مال دزدیده شده از غنایم جنگی صدقه داده نمیشود) پس مثال شخص فراموش کار واضح است.
و مثال شخص جاهل: انسانی که گوشت شتر را میخورد و نمیداند که آن گوشت شتر است سپس نماز میخواند سپس میداند که گوشت شتر بوده است که خورده است و قبل از نماز وضو نگرفته است پس از روی جهل به وضو نداشتنش نماز خوانده است پس بر او واجب است که نماز را بعد از گرفتن وضو اعاده کند.
و اما کسی که نماز بخواند و از روی جهل یا فراموشی بر روی لباسش نجاست باشد پس اعادهی نماز لازم نیست و نمازش صحیح است.
و مثال شخص فراموش کار: به لباس انسان نجاستی برخورد میکند و فراموش میکند که آن را بشورد یا فراموش میکند که به او نجاست اصابت کرده است سپس نماز میخواند و بعد از نماز بیاد میآورد که لباسش نجس بوده است پس اعاده بر او لازم نیست و همچنین اگر نداند که قطرات ادرار به او اصابت کرده و بعد از انتهای نماز آن را بداند، اعاده بر او لازم نیست زیرا که اعاده کند زیرا که او نادانسته و از روی فراموشی این کار را کرده است و این دو به نص قرآن معذور هستند الله سُبْحَانَهُوَتَعَالَىٰ میفرماید: {رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذۡنَاۤ إِن نَّسِینَاۤ أَوۡ أَخۡطَأۡنَا} [سوره البقرة: ۲۸۶] (پروردگارا! اگر فراموش یا خطا کردیم، ما را مؤاخذه نکن) پس الله سُبْحَانَهُوَتَعَالَىٰ فرمود: انجام دادم. [۲]
و دلیل آن این است رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم با اصحاب نماز میخواند و کفشش را که پوشیده بود در نماز درآورد سپس مردم نیز کفشهایشان را درآوردند و زمانی که نماز تمام شد از ایشان سوال کرد شما چرا کفشهایتان را بیرون آوردید پس ایشان گفتند: دیدیم که شما بیرون آوردید ما هم بیرون آوردیم پس رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم فرمود: «إن جبریل أتاني فأخبرني أن فیهما أذیً فخلعتهما»[۳] (جبرئیل نزد من آمد و ما را از پلیدی در آن با خبر ساخت پس آن را درآوردم) و رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم نماز را از اول نخواند پس دلالت دارد کسی که در لباسش نجاست باشد و او به آن جاهل باشد پس اعاده کردن آن لازم نیست.
پس اگر کسی گفت: فرق بین کسی که از روی جهل یا فراموشی بدون وضو نماز بخواند باید وضو بگیرد و نماز را اعاده کند و کسی که از روی فراموشی یا جهل در لباس نجس نماز بخواند لازم نیست که نمازش را اعاده کند؟ جواب: فرق بین آنها این است کسی که بدون وضو نماز میخواند مأموری را ترک کرده است و عبادت زمانی که در آن مأموری ترک شود صحیح نیست و اما کسی که با لباس نجس نماز خوانده است محظوری را انجام داده است که پوشیدن لباس نجس باشد و فعل محظور و ممنوع اگر انسان از روی فراموشی یا جهل انجام دهد از گرفته نمیشود و گناهی بر او مترتب نیست.
[۱] رواه مسلم (۲۲۴).
[۲] تخریج آن گذشت.
[۳] تخریج آن گذشت.