(۱۶۱۲) سوال: در صورت عدم وجود آب، چگونه تیمم انجام دهم؟ زیرا با گروهی از دانشجویان همراه شدم و دیدم که هر کدام با روشی تیمم انجام دادند؛ برخی از آن‌ها، چهار مرتبه دست بر زمین می‌زدند یعنی یک بار برای صورت، بار دیگر برای دو دست تا آرنج، یک بار برای سر و دو گوش‌ و بار چهارم برای پاها. برخی دیگر فقط دو بار دستانشان را بر زمین می‌زدند یعنی یک بار برای صورت و بار دوم برای دستانشان. من فقط یک بار دستانم را بر زمین زدم برای صورت و دو دستم اما آنان از من ایراد گرفته و گفتند: چه کسی این روش تیمم را به تو آموخته است؟! من جواب دادم: از یک سخنران در مسجد شنیده‌ام. آنان نیز گفتند: آیا مگر هر چیزی که در مسجد می‌شنوی درست است؟!. نظر شما چیست؟

جواب:

برادرمان چنین مطرح کرد که گروهی در مورد چگونگی تیمم کردن، دچار اختلاف شده و به سه شکل مختلف عمل کرده‌اند؛ درست‌ترین روش همان است که برادر سؤال کننده انجام داده است؛ وی دو دستش را یک بار بر زمین زده و صورت و دو دستش تا مچ را مسح نموده است. این همان روش صحیحی است که در حديث عمار بن ياسر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم کیفیت تیمم را به وی آموخته، بیان شده است؛ عمار بن یاسر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا می‌گوید: «بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فِي حَاجَةٍ، فَأَجْنَبْتُ فَلَمْ أَجِدِ الْمَاءَ، فَتَمَرَّغتُ فِي الصَّعِيدِ كَمَا تَمَرَّغُ الدَّابَّةُ، فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ، فَقَالَ: إِنَّمَا كَانَ يَكْفِيكَ أَنْ تَصْنَعَ هَكَذَا، فَضَرَبَ بِكَفِّهِ ضَرْبَةً عَلَى الْأَرْضِ، ثُمَّ نَفَضَهَا، ثُمَّ مَسَحَ بِهِمَا ظَهْرَ كَفِّهِ بِشِمَالِهِ أَوْ ظَهْرَ شِمَالِهِ بِكَفِّهِ، ثُمَّ مَسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ»[۱] : (رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم مرا برای انجام کاری فرستاد؛ من جُنُب شدم و آبی نیافتم؛ لذا همان طور که چارپایان در خاک می‌غلتند خود را در خاک غلتاندم؛ وقتی این ماجرا را برای رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بازگو کردم، ایشان فرمود: «کافی بود که چنین کنی: با کف دستانش بر زمین زد سپس آن‌ها را تکان داد، سپس پشت دست راستش را با کف دست چپ و پشت دست چپش را با کف دست راست مسح نمود سپس با هر دو دستش صورتش را مسح کرد). روش شرعی و مستحب تیمم همین است؛ این روش که شخص دستانش را دو بار بر زمین بزند یعنی یک بار برای صورتش و یک بار دیگر برای دستانش تا مچ، نظر برخی از اهل علم است که اساس آن، یک حدیث ضعیف می‌باشد و روش صحیح همان است که بدان اشاره کردیم. کسانی که دستانشان را چهار مرتبه بر زمین می‌زنند یعنی یک بار برای صورت، یک بار برای دو دست، بار دیگر برای سر و بار آخر برای پاها: اجتهادشان شباهت زیادی به اجتهاد عمار بن ياسر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا دارد که به آن اشاره کردیم؛ آنان گمان کرده‌اند که طهارت با تیمم مانند وضو است که اعضای چهارگانه را شامل شود؛ اما روش درست همان گونه است که شما انجام داده‌ای که فقط یک بار بر زمین زده‌ای.

اشاره شد که آن‌ها گفته‌اند: (آیا هر چه می‌شنوی، درست است؟) ما نیز همان طور که آنان گفتند می‌گوییم: هر چیزی که شنیده می‌شود، درست نیست بلکه صحیح و درست فقط آن چیزی است که با قرآن و سنت موافقت داشته باشد. سخنان بسیار زیادی (خصوصا در موضوع‌های وعظ، ترساندن از جهنم و تشویق به بهشت و اعمال صالح) می‌شنویم که صحیح نیستند لذا شایسته است در این موارد از چیزهایی که شخص می‌شنود یا در کتابی مطالعه می‌کند، دقت کرده و بر حذر باشد.

اگر کسی دستانش را بر زمین زد و مستقیما صورتش را مسح نمود سپس دستانش را مسح کرد، ایرادی ندارد؛ زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ} [المائدة: ۶] : (با آن خاک، صورت‌ها و دستانتان را مسح نمایید). می‌بینیم که ابتدا مسح صورت را ذکر نمود.

اگر غبار ناشی از ضربه زدن به زمین از روی دست برود، ایرادی ندارد زیرا واجب نیست؛ بلکه در صحیح بخاری آمده است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وقتی دستانش را بر زمین ‌زد، ابتدا دو دستش را فوت ‌نمود سپس صورتش را مسح کرد. این حدیث دلالت می‌دهد که وجود غبار، لازم نیست لذا دیدگاه راجح بر این است که تیمم بر زمین شنی یا زمین خیس که با آب، باران و… خیس شده است و غبار ندارد، جایز است.

[۱] صحیح بخاری: كتاب التيمم، باب التيمم ضربة شماره (۳۴۷). صحیح مسلم: كتاب الحيض، باب التيمم، شماره (۳۶۸).