(۸۷۴) سوال: معنی این فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ چیست: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} [بقره: ۱۸۷]:

(آمیزش با همسرانتان در شب رمضان بر شما حلال گردیده است، آنان لباس شما هستند و شما لباس آنها. الله می‌دانست که شما به خودتان خیانت می‌کردید، پس توبه‌ی شما را پذیرفت و شما را بخشید. پس اکنون با آنان آمیزش کنید و آنچه را الله برای شما مقرر داشته طلب کنید. بخورید و بیاشامید، تا رشته‌ی سپید از رشته‌ی سیاه برای شما آشکار شود، سپس روزه را تا شب به پایان رسانید. و در حالی که در مساجد معتکف هستید با زنان آمیزش نکنید. این مرزهای الهی است پس به آن نزدیک نشوید. الله این چنین آیات خود را برای مردم روشن می‌سازد؛ باشد که پرهیزگار شوند)؟

جواب:

معنی آیه وقتی معلوم می‌شود که سبب نزول آن فهمیده شود. سبب نزول آیه چنین است: ابتدای فرض شدن روزه، شب که می‌خوابیدند یا بعد از نماز عشاء، خوردن و آشامیدن و همبستری کردن تا غروب خورشید روز بعد حرام بود. سپس الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر بندگانش منت نهاد و خوردن و آشامیدن و همبستری کردن را برای آنها تا هنگام فجر حلال نمود. الله عَزَّوَجَلَّ چنین می‌فرماید: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ}: (آمیزش و نزدیکی با همسرانتان در شب رمضان بر شما حلال گردیده است).

سپس الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بیان می‌دارد که زن لباس شوهر و مرد لباس همسرش می‌باشد که هر کدام حامی و حافظ فرج دیگری هستند. فرمود: {فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ}: (پس اکنون با آنان آمیزش کنید). یعنی به وسیله‌ی جماع با زنانتان همبستر شوید. {وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ}: {و آنچه را الله برای شما مقرر داشته طلب کنید). چیزهایی مثل اولاد و اعمال صالح در این شب که الله برای شما همبستری را مباح کرده. نیز جماع باعث نشود که شما از طاعت الله غافل شوید و از همبستری کردن، فقط به دنبال لذت بردن و شهوت‌رانی نباشید. بلکه به وسیله همبستری کردن به دنبال اعمال نیکی باشید که الله بر شما فرض نموده است.

همچنین به دنبال فرزند صالح باشید.

{وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ}: (و بخورید و بیاشامید، تا رشته‌ی سپید از رشته‌ی سیاه برای شما آشکار شود). یعنی تا برای شما سپیدی روز از سیاهی شب آشکار شود.

{ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ}: (سپس روزه را تا شب به پایان رسانید). یعنی تا غروب خورشید. به دلیل فرموده‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «زمانی که شب رو کند و روز پشت کند و خورشید غروب نماید، زمان افطار روزه دار است».[۱] سپس چون همبستری با همسر در شب رمضان، عام و شامل است، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ زمان اعتکاف را استثنا کرد. مرد در حالی که معتکف است، اجازه ندارد با همسرش نزدیکی کند. الله تعالی فرمود: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ}: (در حالی که در مساجد معتکف هستید با زنان آمیزش نکنید). اعتکاف این است که انسان در مسجد باقی مانده و خود را ملزم به بقا در مسجد نماید تا خود را برای عبادت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فارغ کند. زیرا «رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ده روز آخر رمضان را اعتکاف می‌کرد، تا آنکه الله او را به سوی خود فرا خواند. سپس همسرانش بعد از وی اعتکاف می‌کردند».[۲]

سپس الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ این احکام را که شامل اوامر و منهیات هستند، به عنوان حدود الهی معرفی و از نزدیک شدن به آن نهی می‌کند. نهی از نزدیک شدن، مخصوص حدودی است که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ حرام کرده و نهی از تعدی و تجاوز، مخصوص حدودی است که الله واجب گردانده است. بنا بر این وقتی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌گوید:{تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا} [بقره: ۲۲۹]: (اینها حدود الهی است، پس از آنها تجاوز نکنید)، یعنی آنها را زیر پا نگذارید. مراد از حدود در این آیه، واجبات هستند.

نیز هنگامی الله می‌گوید: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا} [بقره: ۱۸۷]: (این مرزهای الهی است پس به آن نزدیک نشوید)، منظور محرمات است. در اینجا الله می‌فرماید:{تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} [بقره: ۱۸۷]: (این مرزهای الهی است پس به آن نزدیک نشوید. الله این چنین آیات خود را برای مردم روشن می سازد تا پرهیزگار شوند). یعنی مثل این آیه که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آیات شرعی خود را برای مردم واضح نموده تا بدانند و به وسیله‌ی آن حجت بر آنها اقامه گردد.

در آخر آیه دلیل بر این وجود دارد که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ هرآنچه از امور شریعت که بندگان به آن نیاز دارند را در قرآن یا سنت پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بیان کرده است. اما این بیان از دیدگاه برخی به دلیل عجز یا تقصیرشان مخفی مانده وگرنه الله قرآن را اینگونه وصف نموده است: {وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَيْءٍ} [نحل: ۸۹]: (و ما این کتاب را بر تو نازل کردیم، که بیانگر همه چیز است). بنا بر این معنی آیه‌ی کریمه چیزی است که گفتیم.

***

[۱] صحیح بخاری: کتاب الصوم، باب الصوم فی السفر و الإفطار، حدیث شماره: (۱۹۴۱)، و صحیح مسلم: کتاب الصیام، باب بیان وقت انقضاء الصوم و خروج النهار، حدیث شماره: (۱۱۰۰). از عمر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «إذا أَقْبَلَ اللَّيْلُ وَأَدْبَرَ النَّهَارُ، وَغَابَتِ الشَّمْسُ، فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ».

^[۲] صحیح بخاری: کتاب الإعتکاف، باب الإعتکاف فی العشر الأواخر، حدیث شماره: (۲۰۲۶). صحیح مسلم: کتاب الإعتکاف: باب اعتکاف العشر الأواخر من رمضان، حدیث شماره: (۱۱۷۲). از ام المومنین عایشه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهَا با این لفظ: «أنَّ النبيَّ صَلَّى اللَّهُ عليه وسلَّمَ كانَ يَعْتَكِفُ العَشْرَ الأوَاخِرَ مِن رَمَضَانَ، حتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ ، ثُمَّ اعْتَكَفَ أَزْوَاجُهُ مِن بَعْدِهِ».