(۵۰) سوال: انسان چگونه می‌تواند بر الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ توکل کند؟

جواب:

شیخ ابن عثیمین رَحِمَهُ‌الله جواب دادند:

انسان با صادق بودن در اعتماد به پروردگارش، بر الله متعال متوکل می‌شود به گونه‌ای که می‌داند الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ همان کسی است که خوبی‌ها به دست او بوده و او است که امور را تدبیر می‌کند. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به عبدالله بن عباس رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا فرمود: «يا غلام إني أعلمك كلمات احفظ الله يحفظك، احفظ الله تجده تجاهك، إذا سألت فاسأل الله، وإذا استعنت فاستعن بالله واعلم أن الأمة لو اجتمعوا على أن ينفعوك بشيء لم ينفعوك إلا بشيء قد كتبه الله لك، ولو اجتمعوا على أن يضروك بشيء لم يضروك إلا بشيء قد كتبه الله عليك» : (پسرم!  کلماتی را به تو می‌آموزم: الله را حفظ کن که تو را حفظ می‌کند، الله را حفظ کن که او را رویارویت می‌یابی، هرگاه درخواست کردی از الله درخواست کن، هرگاه کمک خواستی از الله کمک بخواه. بدان اگر تمام امت جمع شوند تا سودی به تو برسانند نمی‌توانند سودی برسانند مگر آنچه الله برایت نوشته باشد و اگر جمع شوند تا ضرری به تو برسانند نمی‌توانند ضرری به تو برسانند مگر آنچه الله بر تو نوشته است).

انسان با این عقیده بر الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ اعتماد می‌نماید و به غیر از او توجهی نمی‌کند.

حقیقت توکل با انجام دادن اسبابی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آن را سبب قرار داده منافاتی ندارد بلکه انجام دادن اسبابی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آن را سبب قرار داده -فرقی ندارد سبب، شرعی یا حسی باشد- از جمله کمال توکل و کمال ایمان به حکمت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ برای هر چیزی سببی قرار داده است.

رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم که سرور متوکلین است نیز در جنگ‌ها زره می‌پوشید، از خویشتن در مقابل سرما مراقبت می‌نمود و برای بقای حیات و رشد جسمش می‌خورد و می‌نوشید. در غزوه‌ی احُد نیز دو زره پوشید اما آن‌هایی که گمان می‌کنند حقیقت توکل، ترک اسباب و اعتماد بر الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است در واقع به خطا رفته‌اند زیرا کسی که به توکل بر خودش امر نموده حکمت بالغه‌ای در تقدیر و شریعتش دارد که به موجب آن، اسبابی برای امور قرار داده که به‌ وسیله‌ی همین اسباب به دست می‌آیند.

اگر کسی بگوید:  در به دست آوردن رزق و روزی توکل می‌کنم  اما در خانه مانده و به دنبال کسب رزق نمی‌روم، می‌گوییم: این سخن صحیح نیست و توکل حقیقی این‌گونه نیست زیرا کسی که تو را به توکل امر نموده همان کسی است که فرموده است: {هُوَ ٱلَّذِی جَعَلَ لَكُمُ ٱلأَرضَ ذَلُولا فَٱمشُوا فِی مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِن رِّزقِهِۦۖ وَإِلَیهِ ٱلنُّشُورُ} [الملك ۱۵] (او کسی است که زمین را برای شما رام گردانید، پس در گوشه و نواحی آن راه بروید و از روزی او بخورید؛ بازگشت (همه) به سوی او است) .

اگر کسی بگوید: در فرزند آوری یا ازدواج توکل می‌کنم اما به جست‌ و ‌جوی همسر و خواستگاری وی نپردازد مردم، وی را نادان خطاب می‌کنند و این کارش با آنچه حکمت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ اقتضا می‌کند منافات دارد.

همچنین اگر شخصی سم بخورد و بگوید: بر الله توکل می‌کنم تا این سم، ضرری به من نرساند؛ این شخص در حقیقت توکل نکرده زیرا همان کسی که ما را به توکل کردن امر نموده همان کسی است که فرموده: {وَلَا تَقتُلُوۤا أَنفُسَكُم إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُم رَحِیما} [النساء ۲۹] : (خودتان را نکشید زیرا الله (نسبت) به شما مهربان است).

مهم این است که انجام دادن اسبابی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آن را سبب قرار داده با کمال توکل منافات ندارد بلکه از جمله کمال آن است اما این ‌که انسان خودش را در معرض هلاکت قرار دهد توکل بر الله به حساب نمی‌آید بلکه مخالف آنچه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بدان فرمان داده می‌باشد.

***