۸۳ – از شیخ رَحِمَهُ‌الله سوال شد: آیا به الله تعالی صفت «نسیان: فراموشی» تعلق دارد؟

جواب دادند: نسیان دارای دو معناست:

اول: فراموش کردن چیزی معلوم. مثل این فرموده‌ی الهی: {رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا}[۱]، یعنی: {پروردگارا، ما را مواخذه مفرما اگر فراموش کرده، یا خطا کردیم}، و مثل این فرموده‌ی او تعالی: {وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا}[۲]، یعنی: {و به راستی پیش از این به آدم سفارش کردیم، پس او فراموش کرد، و برای او عزمی نیافتیم}، در یکی از دو تفسیری که در مورد این آیه وجود دارد، و نیز مثل این فرموده‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم: «من بشری مثل شما هستم. فراموش می‌کنم چنان که شما فراموش می‌کنید. پس هر وقت فراموش کردم، مرا یادآوری کنید»، و این فرموده‌ی او صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم: «کسی که برای نمازی، خواب رفت یا آن را فراموش کرد، پس هر وقت آن را به یاد آورد، بخواند»، و این معنای نسیانی است که با هر دو دلیل سمعی و عقلی نسبت به الله عز و جل منتفی است.

دلیل سمعی: این فرموده‌ی الله تعالی: {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ}[۳]، یعنی: {آنچه پیش روی آنها و آنچه پشت سرشان است را می‌داند}، و همچنین سخنش در مورد موسی: {قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى}[۴]. اینکه فرمود: {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ}، یعنی آینده‌ی آنها را می‌داند، که این دال بر انتفای جهل از الله تعالی است، و اینکه فرمود: {وَمَا خَلْفَهُمْ}، یعنی گذشته‌ی آنها را می‌داند که این دال بر انتفای نسیان و فراموشی از الله است، و در آیه‌ی دومی، دلالت آیه بر مسئله، کاملا واضح و آشکار است.

اما دلیل عقلی: فراموشی و نسیان، نقص است و الله تعالی از نقص، منزه و مبرا بوده و موصوف به کمال است. چنان که می‌فرماید: {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}[۵]، یعنی: {و صفت برتر و والاتر برای الله است، و او عزیز و حکیم است}. بر این اساس جایز نیست الله تعالی به صفت نسیان و فراموش به این معنی، توصیف شود.

معنی دوم برای نسیان: ترک کردن از روی آگاهی و عمد. مثل این فرموده‌ی باری تعالی: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ}[۶]، یعنی: {پس چون آنچه را به آنها یاد آوری شده بود، فراموش کردند، درهای همه چیز را به روی آنها گشودیم}، و مثل این فرموده‌ی الله تعالی: {وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا}[۷]، یعنی: {و به راستی پیش از این به آدم سفارش کردیم، پس او فراموش کرد، و برای او عزمی نیافتیم}، بر اساس یکی از دو تفسیری که برای آن ذکر شده است. همچنین مثل این فرموده‌ی پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در مورد اقسام اسب: «و مردی که آن را از روی طلب استغنا و تعفّف از آنچه نزد مردم است، آن را بست، و حق الله را در مورد گردن و پشت آن اسب فراموش نکرد، این نیز برای او سِتر به حساب می‌آید». این معنای نسیان برای الله تعالی ثابت است. او تعالی می‌فرماید: {فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِينَاكُمْ}[۸]، یعنی: {پس بچشید به خاطر فراموشیتان این روز را، یقینا ما نیز شما را فراموش کردیم}، و در مورد منافقین می‌فرماید: {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}[۹]، یعنی: {الله را فراموش کرد، الله نیز آنها را فراموش نمود. یقینا منافقان همان فاسقان هستند}. نیز در صحیح مسلم در کتاب زهد و رقائق از ابوهریره رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ روایت شده که گفت: گفتند: یا رسول الله، آیا پروردگارمان را در روز قیامت می‌بینیم؟ و سپس حدیث را ذکر می‌کند و در آن آمده است: «الله تعالی بنده‌اش را ملاقات می‌کند. از او می‌پرسد: آیا گمان می‌کردی مرا ملاقات کنی؟ می‌گوید: خیر. می‌گوید: پس من نیز همان طور که مرا فراموش کردی، تو را فراموش می‌کنم».

اینکه الله تعالی چیزی را ترک کند، یکی از صفات فعلی اوست که متعلق به اراده‌ی او تعالی و تابع حکمت او است. الله تعال می‌فرماید: {وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ}[۱۰]، یعنی: {و آنها را در تاریکی‌ها رها می‌کند که هیچ نمی‌بینند}، و می‌فرماید: {وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ}[۱۱]، یعنی: {و در آن روز آنها را ترک می‌کنیم که در هم موج می‌زنند}، و می‌فرماید: {وَلَقَدْ تَرَكْنَا مِنْهَا آيَةً بَيِّنَةً}[۱۲]، یعنی: {و به راستی از آن – قریه – نشانه‌ی روشنی باقی گذاشتیم}. نصوص در مورد ثبوت ترک و دیگر افعالی که متعلق به مشیئت و اراده‌ی او هستند، بسیار زیاد و آشکار هستند که همه، دال بر کمال قدرت و سلطان اویند، و چنان که نزد اهل سنت معلوم است، انجام گرفتن این افعال توسط الله، همانند انجام گرفتن آنها توسط مخلوقات نیست.

[۱] – سوره بقره، آیه «۲۸۶».

[۲] – سوره طه، آیه «۱۱۵».

[۳] – سوره طه، آیه «۱۱۰».

[۴] – سوره طه، آیه «۵۲».

[۵] – سوره نحل، آیه «۶۰».

[۶] – سوره أنعام، آیه «۴۴».

[۷] – سوره طه، آیه «۱۱۵».

[۸] – سوره سجده، آیه «۱۴».

[۹] – سوره توبه، آیه «۶۷».

[۱۰] – سوره بقره، آیه «۱۷».

[۱۱] – سوره کهف، آیه «۹۹».

[۱۲] – سوره عنکبوت، آیه «۳۵».