(۶۸۶۴) سوال: شیخ بزرگوار، ما در قرآن زیاد درباره‌ی نهی از اسراف و بخل می‌خوانیم؛ بخل شناخته‌شده است اما چگونه بفهمیم که این اسراف است؟ و چگونه بین اسراف، کرم و سخاوت تفاوت قائل شویم؟

جواب:

اسراف به معنای گذشتن از حد در مصرف است مانند گذشتن از حد در خوراک، نوشیدنی، مسکن و لباس به عنوان مثال، اگر فردی که وضعیت اقتصادی متوسطی دارد ولیمه‌ای برپا کند که فقط ثروتمندان می‌توانند برپا کنند، این اسراف است اما اگر همان ولیمه را یک فرد ثروتمند برپا کند، اسراف نیست؛ اسراف موضوعی است که به وضعیت فرد بستگی دارد.

اما سخاوت و کرم این است که فرد با دست و دلبازی، آنچه را که شایسته است ببخشد به صورتی که بدان امر شده است و بدون اسراف، ببخشد همان‌طور که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ  فرموده است: {وَٱلَّذِینَ إِذَاۤ أَنفَقُوا۟ لَمۡ یُسۡرِفُوا۟ وَلَمۡ یَقۡتُرُوا۟ وَكَانَ بَیۡنَ ذَٰلِكَ قَوَامࣰا} [سوره الفرقان: ۶۷]: (و کسانی‌که چون انفاق کنند، اسراف نمی‌نمایند و سختگیری نمی‌کنند، و بین این دو (روش) اعتدال دارند) و این ستایش از آن‌هاست همچنین الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرموده است: {وَلَا تَجۡعَلۡ یَدَكَ مَغۡلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِكَ وَلَا تَبۡسُطۡهَا كُلَّ ٱلۡبَسۡطِ فَتَقۡعُدَ مَلُومࣰا مَّحۡسُورًا} [سوره اﻹسراء: ۲۹]: (و (هرگز) دستت را به گردن خودت نبند، (و ترک انفاق منما) و بیش از حد آن را مگشا، آنگاه سرزنش شده‌ی درمانده بنشینی).

اما بخل به معنای منع آن چیزی است که بذل آن از جمله پول، جاه یا کاری واجب است؛ پس اگر کسی آنچه را که بذل آن برای او واجب است، منع کند، او بخیل است برای مثال اگر حق مهمان‌نوازی را نپردازد، بخیل است و اگر هزینه خانواده‌اش را نپردازد، بخیل است و اگر زکات را نپردازد، بسیار بخیل‌ است.

همچنین بخل در جاه و مقام: اگر بر کسی واجب باشد که برای شخصی با مقامش شفاعت کند و این کار را نکند، او بخیل است حتی از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم روایت شده که فرمودند: «الْبَخِيلُ الَّذِي مَنْ ذُكِرْتُ عِنْدَهُ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيَّ»[۱]: (بخیل کسی است که (نام) من نزد او برده شود و بر من درود نفرستد) و این بخل در عمل است که فرد از فرستادن صلوات بر رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم خودداری می‌کند با اینکه نام او نزد وی برده شده است.

[۱] سنن ترمذی: كتاب الدعوات، بعد باب في فضل التوبة والاستغفار وما ذكر من رحمة الله بعباده، شماره (٣٥٤٦).