(۳۰۱۱) حکم تأخیر نماز در نبود قبله، طهارت و امکان قیام

(۳۰۱۱) سوال: برخی اوقات با هواپیما یا ماشین مسافرت می‌‌کنم سپس در اثنای سفر وقت نماز داخل می‌‌شود و نمی‌‌دانم قبله به چه سمت است و توانایی به رکوع و سجود رفتن ندارم و وضو نیز ندارم همچنین چیزی را برای تیمم پیدا نکردم لذا با توجه به این شرایط نماز چگونه است؟ من آن را تا رسیدن به تأخیر می‌‌اندازم و قضا می‌‌کنم، آیا این کارم درست است یا خیر؟

جواب:

این کار تو درست نیست زیرا واجب است نماز را در وقت آن بخوانی به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَّوْقُوتًا}[نساء: ۱۰۳](همانا نماز (فریضه‌ای است که) در اوقات معینی بر مؤمنان واجب (و نوشته) شده است) و زمانی که واجب است در وقت آن خوانده شود بر شخص واجب است که آن چیزی را که در آن واجب است بر حسب توانایی‌‌اش انجام دهد به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ}[تغابن: ۱۶](پس تا (جایی که) می‌توانید از تقوای الله را پیشه کنید) همچنین فرموده‌‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به عمران بن حصین رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ : «صل قائما، فإن لم تستطع فقاعدا، فإن لم تستطع فعلی جنب»[۱](به صورت ایستاده نماز بخوان اگر نتوانستی به صورت نشسته و اگر نتوانستی بر پهلو نماز بخوان) همچنین چون الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ ما را به اقامه نمودن نماز در حالت جنگ و جهاد امر نموده است و اگر تأخیر نماز از وقت آن برای کسی که توانایی انجام آن چه در آن واجب است از جمله شروط، ارکان و واجبات را ندارد جایز بود الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نماز را در حالت جنگ واجب نمی‌‌کرد.

بنابراین آشکار می‌‌شود آنچه سؤال کننده انجام داده از اینکه نماز را به بعد از وقت آن به تأخیر انداخته، آن را خوانده بنابر اینکه نمی‌‌دانسته قبله در چه جهتی است، در نزدش در هواپیما آب وجود نداشته و نتوانسته رکوع و سجود را انجام دهد این کارش اشتباه است.

اما شخص در این حالت چه کاری انجام دهد؟ می‌‌گوییم: بر حسب توانایی تقوای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را پیشه نماید.

به نسبت قبله: می‌‌تواند از مهمان‌‌داران هواپیما سؤال کند که جهت قبله چه سمت است؟ لذا به آن سمتی که گفتند رو کند و این در نماز فرض است اما همان‌‌طور که مشهور است نماز سنت را در هر جهتی که باشد می‌‌خواند.

به نسبت قیام، رکوع و سجود به او می‌‌گوییم: بایست! زیرا قیام در حالی که هواپیما در هوا باشد ممکن است و می‌‌گوییم: به رکوع برو! زیرا رکوع ممکن است به خصوص در برخی از هواپیماهای که در میان صندلی‌‌ها فاصله است اگر نتوانست به رکوع برود به او می‌‌گوییم: به رکوع در حالی که ایستاده‌‌ای اشاره کن.

در حالت سجود به او می‌‌گوییم: به سجده برو! غالب این گونه است که اگر در هواپیما مکانی برای آن فراهم نباشد امکان نداردلذا هرگاه توانایی سجده نداشت به او می‌‌گوییم: بعد از اینکه از رکوع برخاستی بنشین و واجب را انجام بده! بنشین و به سجود در حالی که نشسته‌‌ای اشاره کن.

اما نشستن بین دو سجده و تشهد واضح است و این‌‌گونه نماز تمام می‌‌شود و تا جایی که توانایی دارد تقوای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را در آن پیشه کرده است.

اما آنچه متعلق به وضو است می‌‌گوییم: اگر نزدت آب نبود و امکان تیمم وجود نداشت بدون وضو و تیمم نماز بخوان زیرا این نهایت قدرت و توانایی تو است.

مهم اینکه نماز را از وقت آن به تأخیر نیندازی مگر اینکه از جمله نمازهایی است که با نماز بعدی جمع بسته می‌‌شود همان‌‌طور که اگر سفر در وقت ظهر باشد می‌‌توانی ظهر را تا وقت عصر به تأخیر بیندازی و آن دو را همراه هم به صورت جمع تأخیر در وقت عصر بخوانی این کار جایز است بلکه در این حالت واجب است.

سؤال: شیخ بزرگوار! به نسبت تیمم باید با خاکی باشد که داری گرد و غبار باشد؟

جواب: بنابر قول راجح تیمم با خاک نیازی به گرد و غبار ندارد زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا}[نساء: ۴۳](آب نیافتید، پس با خاک پاک تیممّ کنید) و این در کل اوقات عام است و معلوم است که چه بسا مسافران بر روی زمین شنی باشند که گرد و غبار نداشته باشد یا در زمان باران و تری زمین باشد که خاک یافته نمی‌‌شود لذا صحیح این است که داشتن غبار شرط نیست.

سؤال: شیخ بزرگوار! منظورم این است که تیمم فقط با خاک درست است؟

جواب: به وسیله‌‌ی هر چه روی زمین است اما در هواپیما انسان نمی‌‌تواند مگر اینکه خاک همراهش باشد که در این صورت امکان تیمم وجود دارد.

[۱] تخریج آن گذشت.

تعداد بازدید: 15

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

يقول السائل: في بعض الأحيان أكون مسافرًا بالطائرة أو بالسيارة، ثم يدخل وقت الصلاة أثناء الرحلة ولا أعرف اتجاه القبلة، ولا أتمكن من الركوع أو السجود، ولست على وضوء، ولم أجد ما أتيمم به. فكيف تكون الصلاة في مثل هذه الظروف؟ فأنا أؤجلها حتى أَصِلَ فَأَصَلِّيهَا قضاء، فهل فعلي هذا صحيح أم لا؟

فأجاب – رحمه الله تعالى-: فعلك هذا ليس بصحيح، فإن الصلاة يجب أن تفعل في وقتها؛ لقوله تعالى: ﴿ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَّوْقُوتًا ﴾ [النساء: ۱۰۳]، وإذا وجب أن تُفْعَلَ في وقتها فإنه يجب على المرء أن يقوم بما يجب فيها بحسب المستطاع؛ لقوله تعالى: ﴿ فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ ﴾ [التغابن: ١٦]، ولقول النبي صلى الله عليه وسلم العمران بن حصين: «صل قائما، فإن لم تستطع فقاعدًا، فإن لم تستطع فعلى جَنْبِ»، ولأن الله -عز وجل- أمرنا بإقامة الصلاة حتى في حال الحرب والقتال، ولو كان تأخير الصلاة عن وقتها جائزا لمن عَجَزَ عن القيام بما يجب فيها من شروط وأركان وواجبات ما أوجب الله تعالى الصلاة في حال الحرب.

وعلى هذا يتبين أن ما فعله السائل من كونه يؤخر الصلاة إلى ما بعد الوقت، فيصليها قضاء بناء على أنه لا يعرف القبلة، وأنه ليس عنده ماء في الطائرة، وأنه لا يتمكن من الركوع والسجود، أن فعله هذا خطأ.

ولكن ماذا يصنع المرء في مثل هذه الحال؟ نقول: يتقي الله ما استطاع. فبالنسبة للقبلة: يمكنه أن يسأل المضيفين في الطائرة أين اتجاه القبلة؟ فيتجه حيث وجهوه إليه، وهذا في صلاة الفريضة، أما النافلة فيصلي حيث كان وجهه كما هو معروف.

بالنسبة للقيام والركوع والسجود نقول له: قُم لأن القيام ممكن والطائرة في الجو، ونقول له : اركع؛ لأن الركوع ممكن، لا سيما في بعض الطائرات التي يكون ما بين الكراسي فيها واسعا فإن لم يتمكن من الركوع قلنا له: تُومِئ بالركوع وأنت قائم.

وفي حال السجود نقول: اسجد، والغالب أنه لا يمكنه إذا لم يكن في الطائرة مكان معد للصلاة، فإذا لم يتمكن من السجود قلنا له: اجلس بعد أن تقوم من الركوع وتأتي بالواجب اجلس وأومئ بالسجود وأنت جالس.

وأما القعود بين السجدتين والقعود للتشهد فأمره واضح، وبهذا تنتهي الصلاة، ويكون قد اتقى الله فيها ما استطاع.

وأما فيما يتعلق بالوضوء فنقول: إذا لم يكن لديك ماء، وليس هناك ما يمكن أن تَتَيَمَّمَ به، فإنك تصلي ولو بلا وضوء ولا تيمم؛ لأن ذلك هو منتهى استطاعتك وقدرتك.

فالمهم ألا تؤخر الصلاة عن وقتها، إلا إذا كانت الصلاة مما يجمع إلى ما بعده، كما لو كانت الرحلة في وقت الظهر، فبإمكانك أن تؤخر الظهر إلى العصر فتجمعهما جمع تأخير في وقت العصر، فهذا جائز، بل يكون واجبًا في هذه الحالة.

يقول السائل: فضيلة الشيخ بالنسبة للتيمم هل لا بد من التيمم بتراب له غبار؟

فأجاب رحمه الله تعالى: التيمم بالتراب لا يحتاج إلى غبار على القول الراجح؛ لأن الله تعالى قال: ﴿فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا ﴾ [النساء: ٤٣]، وهذا عام في كل الأوقات، ومعلوم أن المسافرين قد يكونون على أرض رملية ليس فيها غبار، وقد يكونون في زمن الأمطار وبلل الأرض فلا يكون غبار، فالصحيح أن الغبار ليس بشرط.

يقول السائل: فضيلة الشيخ: أقصد أن التيمم لا يصح إلا بتراب؟

فأجاب رحمه الله تعالى : بكل ما على الأرض، لكن في الطائرة لا يتمكن الإنسان إلا إذا كان معه تراب فهنا يمكن أن يتيمم.