(۲۹۹۵) سوال: مقدار مسافتی که نماز در آن قصر می‌‌شود چقدر است؟ اسبابی که باعث عدم عدم خشوع در نماز می‌‌شود چیست؟

جواب:

این سؤال دو بخش است:
اول: در مورد مسافتی که در آن نماز قصر می‌‌شود؛ علما از جمله محدثین و فقهاء پیرامون این مسأله اختلاف نموده‌‌اند و بیشتر اهل علم نظرشان این است که مسافت آن شانزده فرسخ یعنی هشتاد و دو کیلومتر است.
برخی از علماء نظرشان این است که سفری که در آن نماز قصر می‌‌شود در شریعت محدودیتی ندارد زیرا از پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وارد نشده که آن را برای امتش محدود کند لذا محدود بودن آن توقیفی است یعنی بنابر آن چیزی است که در شریعت وارد شده است و زمانی که در شریعت وارد نشده به عرف بر می‌‌گردد لذا هر آنچه در عرف مردم مسافرت محسوب می‌‌شود آن مسافرت است و هر آنچه در عرف مردم مسافرت محسوب نمی‌‌شود مسافر نیست بنابراین قاعده این است که هر آنچه در شریعت آمده و محدود نشده به عرف بر می‌‌گردد و قول ناظم بر همین دلالت دارد:
“و کل ما أتی و لم یحدد… فی الشرع کالحرز فبالعرف احدد”
(هر آنچه در شریعت آمده و مشخص نشده مانند حرز (جایگاه و ظرف یک چیز در بحث دزدی و سرقت) به وسیله‌‌ی عرف مشخص می‌‌شود‌‌)
این ترجیح شیخ الاسلام ابن تیمیه رَحِمَهُ‌الله است.
بنابراین هنگامی که انسان به اندازه‌‌‌‌ی بیست کیلومتر خارج شد و در آن جا توقف نمود تا اینکه آذوقه و سایل سفر را آماده کند سفر محسوب می‌‌شود.
اما اگر به اندازه‌‌ی این مسافت بیرون رفت و زود برگشت مانند اینکه برای ولیمه (غذای عروسی) دعوت شده بود یا شبیه به این سپس برگشت مسافر محسوب نمی‌‌شود و این چیزی است که نفس انسان به آن تمایل می‌‌کند مگر اینکه اشکال آن این است که دارای انضباظ و قاعده نیست بر خلاف قول اول که مسافت آن مشخص شده است لذا این منظبط و به فهم مردم نزدیک‌‌تر است بنابراین هرکس به این قول عمل کند إن شاء الله اشکالی ندارد.
بخش دوم سؤال: چه چیزی بر خشوع در نماز کمک می‌‌کند؟
بزرگ‌‌ترین چیزی که بر خشوع انسان در نماز کمک می‌‌کند این است که نمازگزار احساس کند که با پروردگارش مناجات می‌‌کند و او را خطاب قرار می‌‌دهد و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ مناجات او را پاسخ می‌‌دهد همان‌‌طور در حدیث صحیحی از ابو هریرة رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ از پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت شده که می‌‌فرماید: الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: «قسمت الصلاة بینی و بین عبدی نصفین، فإذا قال: {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}[الفاتحه: ۱]، قال الله: حمدني عبدي، و إذا قال: {الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ}[ الفاتحه: ۲]، قال الله تعالی: أثنی علی عبدی. و إذا قال: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ}[ الفاتحه: ۳]، قال الله: مجدنی عبدی. و إذا قال: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}[ الفاتحه: ۴]، قال: هذا بینی و بین عبدی، و إذا قال: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}[ الفاتحه: ۵]، قال: هذا لعبدی و لعبدی ما سأل» (نماز را بین خود و بنده‌‌ام به دو قسمت تقسیم نموده‌‌ام لذا هرگاه بنده‌‌ام گفت: {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: بنده‌‌ام مرا حمد نمود. هرگاه گفت: {الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ} الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: بنده‌‌ام مرا ثنا و ستایش نمود. هرگاه گفت: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: بنده‌‌ام مرا تعظیم نمود، هرگاه گفت: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: این بین من و بنده‌‌ام است و هرگاه گفت: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: این برای بنده‌‌ام است و بنده‌‌ام آنچه از من بخواهد برای او اجابت می‌‌کنم) لذا هرگاه انسان چنین احساسی داشته باشد باید هر آن چه را در نماز می‌‌گوید و انجام می‌‌دهد به یاد داشته باشد زیرا در مقابل الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ که از قلبش و آنچه او را وسوسه می‌‌کند آگاه است ایستاده است.
از جمله چیزهایی که بر خشوع انسان کمک می‌‌کند آن چیزی است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به آن راهنمایی نموده است که به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از شر شیطان رانده شده پناه ببرد لذا هرگاه احساس وسواسی نمود سه بار در سمت چپش تف نموده و به الله از شیطان رانده شده پناه ببرد (أعوذ بالله من الشیطان الرجیم بگوید) این کار به اذن الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ باعث برطرف شدن می‌‌شود اما هرگاه انسان در نماز جماعت باشد چه کاری انجام دهد؟ چگونه سه مرتبه به سمت چپش تف کند؟ می‌‌گوییم: کافی است به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از شیطان رانده شده پناه ببری بدون اینکه تف کنی تا اینکه موجب اذیت اطرافیانت نشوی.
از جمله چیزهایی که به خشوع کمک می‌‌کند این است که انسان خود را برای نماز فارغ سازد به طوری مشغله‌‌ای نداشته باشد که او را مشغول سازد مانند حبس ادرار یا مدفوع، اضافه‌‌ی غذا و… به دلیل فرموده‌‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «لا صلاة بحضرة الطعام، ولا و هو یدافعه الأخبثان» (هنگام حضور غذا یا هنگامی که انسان قصد دفع ادرار یا مدفوع دارد نماز نخواند).
از جمله چیزهایی که بر خشوع کمک می‌‌کند دوری از چیزهایی که باعث حواس پرتی می‌‌شود لذا از سر و صدا و جاهایی که با صدای بلند صحبت می‌‌کنند و درس می‌‌خوانند و شبیه این‌‌ها دور کند
از این جا وارد مسأله‌‌ی مهمی می‌‌شویم و آن هم این است که برخی از مردم در مسجد قرآن را تلاوت می‌‌کنند در حالی که صدای نرم و بلندی دارند و قرآن را با نوا می‌‌خوانند و اطراف آن‌‌ها کسانی نماز می‌‌خوانند این کار باعث حواس پرتی آ‌‌ن‌‌ها می‌‌شود این از جمله چیزهایی است که رس. ل الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از آن نهی کرده‌‌اند هنگامی که دیدند اصحابش در مسجد با صدای بلند نماز می‌‌خوانند فرمود: «لا یجهر بعضکم علی بعض فی القرآن» أو «فی القراءة» و در حدیثی دیگر: «لا یؤذین بعضکم بعضا» (برخی در هنگام خواندن قرآن صدای خود را بالا نبرند یا با بالا بردن صدای خود هنگام خواندن قرآن دیگران را اذیت نکنند) لذا آن را اذیت قرار داد و راست گفت رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم چرا که نمازگزار در این حالت اذیت می‌‌شود و آنچه از برادرش که در حال خواندن است می‌‌شنود باعث حواس پرتی او می‌‌شود لذا بر قاری قرآن واجب است که در این حالت صدای خود را پایین آورد تا باعث حواس پرتی برادران خود نشود و نماز آن‌‌ها را تباه سازد.
همچنین اشاره‌‌ای می‌‌کنیم به آنچه برخی از امامان انجام می‌‌دهند -از الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ برای خود و آن‌‌ها طلب هدایت می‌‌کنیم- صدای بلندگو را در هنگام نماز در مناره‌‌ها بلند می‌‌کنند که با این کار حواس پرتی ایجاد می‌‌شود و بسیاری از مردم گله می‌‌کنند تا جایی که برخی از مساجد که نزدیک به هم هستند و جهت باد به سمت مسجد دیگر است اهل مسجد به جای گوش دادن به تلاوت امام خود به تلاوت امام مسجد دومی مشغول می‌‌شوند به خصوص زمانی که تلاوت و صدایش خوب باشد لذا مردم بسیار مشغول می‌‌شند تا جاییکه شنیدم برخی از مردم در تلاوت سوره‌‌ی فاتحه به امامی غیر از امام خودش اقتدا می‌‌کند و بدون شک باعث حواس پرتی نمازگزاران هنگام سجود و رکوع می‌‌شود در حالی از طریق بلندگوها در مناره به صدای او گوش می‌‌دهند معلوم است که این کار در حقیقت در آن مصلحتی وجود ندارد و باعث اذیت می‌‌شود و انسان عاقل کاری را انجام نمی‌‌دهد مگر در صورتی که مصلحت آن خالص باشد و مفسده‌‌ای در آن نباشد یا مصلحت آن بیشتر باشد اما آنچه در آن مصلحتی وجود ندارد و در آن اذیت است انسان عاقل آن را انجام نمی‌‌دهد به خصوص زمانی که به او رسیده باشد که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم اصحابش را از بالا بردن صدای قرآن نهی نموده است. همچنین بالا بردن صدای بلندگو در مناره باعث اذیت همسایه‌‌های مسجد می‌‌شود چه بسا همسایه‌‌ی مسجد به ذکری خاص، تلاوت، مراجعه‌‌ی مسأله‌‌ای شرعی یا مسأله‌‌ای علمی مشغول باشد که باعث حواس پرتی او می‌‌شود چه بسا بیمار باشد و هنگامی که نماز صبح را خواند نیاز به استراحت و خواب داشته باشد لذا هرگاه خواست بخوابد در حالی که این صدا را بشنود خواب از سرش می‌‌پرد.
بنابراین این مسأله یعنی بالا بردن صدای بلندگو در مناره هنگام نماز صاحب آن بهره‌‌ای نبرده است زیرا آن‌‌طور که می‌‌دانم مصلحتی بر آن مترتب نمی‌‌شود بلکه یا سالم از گناه و یا به خاطر اذیت نمودن برادرانش گناهکار باشد.
لذا نصیحت من به برادرانم این است که حداقل به اقامه نمودن نماز در مناره اکتفا نموده و انتقال نماز را از مناره رها کنند.
هنگامی که من این را می‌‌گویم به معنای انکار استفاده‌‌ی بلندگو در نماز نیست بلکه می‌‌گویم: از اذیت برادرانتان بپرهیزید اما از بلندگو در نماز هرگاه بدون اذیت به آن نیاز بود استفاده شود همانند اینکه مسجد بزرگ باشد و جماعت زیاد باشد اشکالی ندارد بلکه می‌‌گوییم: خوب است اما اگر نیازی نباشد استفاده نکردن آن حتی در داخل مسجد بهتر است چون عادت نمودن مردم به عدم بهره بردن از قرآن مگر به وسیله‌‌ی این صدا که از طریق بلندگو منتقل می‌‌شود خالی از اشکال نیست به همین دلیل شایسته است انسان در این امور و غیر از این امور بیاندیشد و مصالح و مفاسد را بسنجد و آنچه نزد الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ رضایت بخش‌‌تر است و باعث اذیت بندگان الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نمی‌‌شود را انجام دهد.
همچنین چیزهایی که ضرر آن کمتر از این است نزد ما شکایت شده مثل اقامه‌‌ی نماز به وسیله‌‌ی بلندگو در مناره گفتند: فرزندان ما منتظر می‌‌مانند تا اینکه صدای اقامه را بشنوند سپس بلند شده، وضو بگیرند و سریع بروند و چه بسا چیزی از آن نماز یا کل نماز را از دست دهند یا وضو را به صورت کامل نگیرند و شکایت آن‌‌ها به خاطر این است که اقامه به وسیله‌‌ی بلندگو در مناره منع شود اما نفسم به آن تمایل ندارد زیرا شنیدن اقامه از مسجد امری است که در زمان پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وارد شده لذا پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید می‌‌فرماید: «إذا سمعتم الإقامة فامشوا إلی الصلاة و علیکم السکینة والوقار، ولا تسرعوا، فما أدرکتم فصلوا، وما فاتکم فأتموا»(هرگاه صدای اقامه‌‌ی نماز را شنیدید با آرامش و سنگینی سوی نماز بروید و شتابان نروید هر آنچه را درک کردید بخوانید و آنچه از شما فوت شد را تکمیل کنید) و این دلالت می‌‌دهد بر اینکه اشکالی ندارد که صدای اقامه را از خارج مسجد بشنوی.