(۲۵۶۸) سوال: وقت تهجد کی شروع می‌‌شود؟ آیا بعد از ساعت دو است؟

جواب:

الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ}[اسراء: ۷۹](و پاسی از شب را (از خواب) بر خیز و با آن (= قرآن) نماز بخوان، که برای تو افزون (بر دیگران) است. ) و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِيلاً}[مزمل: ۶](بی‌گمان شب زنده‌داری (بر نفس) دشوار است و برای گفتار (و نیایش) مناسب و استوارتر است).  

علما رَحِمَهُمُ‌الله می‌‌گویند: شب زنده داری تهجد بعد از خواب است و بهتر این است که انسان بعد از نصف شب فورا تهجد بخواند و یک سوم شب را به قیام بایستد سپس در وقت سحر قبل از فجر بخوابد، تا اینکه با نشاط برای نماز فجر بلند شود، زیرا این خواب اندک خستگی‌‌اش را برطرف می‌‌سازد و این بهتر است.

اما اگر این برایش میسر نشد، در آخر شب تهجد می‌‌خواند یعنی‌‌ دریک سوم آخر شب، در صحیحین و غیر این دو از حدیث ابوهریره رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ ثابت است که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمودند: «ینزل ربنا -تبارک و تعالی- کل لیلة الی السماء الدنیا حین یبقی ثلث اللیل الآخر یقول: من یدعونی فأستجیب له من یسألنی فأعطیه، من یستغفرنی فأغفر له»[۱](پروردگار ما سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ هر شب زمانی که یک سوم آن باقی مانده به آسمان دنیا نزول می‌‌کند، سپس می‌‌فرماید: چه کسی است که مرا فرا بخواند تا اینکه او را اجابت نمایم، چه کسی است که از من طلب نماید تا اینکه به او بدهم و چه کسی است که طلب استغفار نماید تا اینکه او را مغفرت نمایم). و چقدر خوب است که شخص از خواب بلند شود تا اینکه در این ساعتی که امید اجابت دعا می‌‌رود، برای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ تهجد بخواند، لذا اگر انسان شب بلند شد، ذکر الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را می‌‌کند و دعا می‌‌کند و ده آیه‌‌ی پایانی سوره‌‌ آل عمران را می‌‌خواند، از فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِّأُولِي الْأَلْبَابِ }[آل عمران: ۱۹۲](به راستی در آفرینش آسمانها و زمین، و آمد و رفت شب و روز، نشانه‌های (آشکاری) برای خردمندان است) تا آخر سوره. سپس وضو می‌‌گیرد سپس دو رکعت سبک می‌‌خواند سپس تهجد می‌‌خواند و نمازش را با وتر به پایان می‌‌رساند، زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم شخصی که تهجد می‌‌خواند را امر نموده که نمازش را با دو رکعت سبک شروع کند و ایشان صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم این کار را انجام می‌‌داد و از نماز شب سؤال شدند، فرمود: «صلاة اللیل مثنی مثنی، فإذا خشی أحدکم الصبح صلی واحدة فأوترت له ما صلی»[۲](نماز شب دو رکعت، دو رکعت است، هرگاه یکی از شما ترسید که صبح داخل شود، یک رکعت بخواند تا اینکه آنچه خوانده تبدیل به وتر شود).

***

۲۵۶۹- سؤال: نظر شیخ الاسلام ابن تیمیه رَحِمَهُ‌الله بر این است که شب از هنگام غیب شدن خورشید تا طلوع خورشید ادامه دارد، در نتیجه یک سوم آخر شب تا طلوع خورشید ادامه دارد، آیا این درست است؟

جواب: علمای لغت اختلاف نموده که چه زمانی روز شروع می‌‌شود؟ برخی گفته‌‌اند: با طلوع خورشید شروع می‌‌شود و با غروب خورشید تمام می‌‌شود، چون پرتو خورشید و نور آن از طلوع فجر شروع می‌‌شود و با غروب خورشید تمام می‌‌شود، برخی نیز گفته‌‌اند: روز از طلوع خورشید شروع می‌‌شود و اتفاق نموده که با غروب خورشید تمام می‌‌شود.

اما آنچه آشکار است این است که روز شرعی از طلوع خورشید شروع می‌‌شود، بنابر فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در مورد روزه: { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ ۚ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ۖ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ ۚ }[بقره: ۱۸۷](پس اکنون (در شبهای رمضان می‌توانید) با آنان آمیزش کنید، و آنچه را خدا برای شما مقرر داشته طلب کنید. و بخورید و بیاشامید، تا رشته‌ی سپید صبح از رشته‌ی سیاه (شب) برای شما آشکار شود، سپس روزه را تا شب به پایان رسانید) یعنی: تا غروب خورشید.

اما در لغت عربی و همچنین آنچه در اصطلاح فلکی آشکار است، روز از طلوع خورشید تا غروب خورشید ادامه دارد، لذا نوری که قبل از آن هنگام طلوع فجر ایجاد می‌‌شود، اعتبار ندارد، همانطور که نوری که در پی آن هنگام غیب شدن ایجاد می‌‌شود، اعتبار ندارد.

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] تخریج آن گذشت.