(۱۶۱۹) سوال: اگر فردی جنب شد و به خاطر سرمای شدید، نتوانست از آب استفاده کند و قصد تیمم داشت اما زمین به خاطر باران، خیس بود و غبار نداشت، چه کاری باید انجام دهد؟ در حالی که از شروط تیمم، استفاده از خاکی است که غبار داشته باشد.

جواب:

اگر کسی جنب ‌شود، واجب است که غسل انجام دهد؛ زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرمود: {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا} [المائدة: ۶] : (اگر جُنُب بودید، غسل نمایید). اگر شب سردی بود و شخص نتوانست با آب سرد غسل کند، واجب است در صورت امکان، آب را گرم کند اما اگر به خاطر عدم وجود امکانات نتوانست آب را گرم کند، برای رفع جنابت، تیمم کرده و نماز می‌خواند؛ زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرمود: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنْ الْغَائِطِ أَوْ لامَسْتُمْ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} [المائدة: ۶] : (اگر بيمار يا در سفر بوديد يا قضاى حاجت نمودید يا با همسرانتان همبستری کردید سپس آب نيافتيد، با زمین پاك تيمم كنيد و با آن صورت‌ها و دست‌هايتان را مسح نمایید؛ الله نمى‏خواهد شما را دچار سختی کند بلکه مى‏خواهد شما را پاك نماید و نعمتش را بر شما تمام گرداند؛ باشد كه شکرگزاری کنيد).

کسی ‌که برای رفع جنابت تیمم نماید، پاک می‌گردد و همچنان با طهارت است تا این ‌که آب پیدا کند و هرگاه آب پیدا کرد، واجب است که غسل نماید؛ زیرا در صحيح بخاري در حديث عمران بن حصين که طولانی می‌باشد آمده است که: رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم مردی را دید که تنها گوشه‌ای ایستاده و با جماعت نماز نخوانده است لذا از وی پرسید: «مَا مَنَعَكَ يا فُلَانُ أن تُصَلِّيَ مَعَ القَومِ؟» : (ای فلانی! چه چیزی سبب شد که با مردم نماز نخوانی؟) گفت: ‌ای رسول الله! جنب شده‌ام و آبی برای غسل کردن نیست. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «عَلَيكَ بِالصَعِيدِ فَإنَّهُ يَكفِيكَ» : (از خاک استفاده کن که برایت کافی است). سپس نزد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آب آوردند و مردم از آن نوشیدند و سیراب شدند. مقداری از آن آب باقی ماند و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن مقدار را به آن مرد داد و فرمود: «خُذ هَذَا أَفرِغهُ عَلَی نَفسِكَ»[۱] : (این آب را بگیر و بر خود بریز).

این حدیث دلالت می‌دهد که شخصی که تیمم نموده، هرگاه به آب دسترسی پیدا کند، واجب است که با آن طهارت بگیرد؛ اگر برای رفع جنابت باشد، واجب است که غسل کند و اگر به جای وضو باشد، واجب است که وضو بگیرد. اگر شخص برای رفع جنابت تیمم کرده باشد، همواره طهارت دارد تا این که دوباره جنب ‌شود یا این که به آب دست یابد لذا نیاز نیست برای هر نماز، تیمم جنابت انجام دهد بلکه فقط به جای وضو، تیمم خواهد کرد مگر این ‌که دوباره جُنُب شود.

در سؤال مطرح شد که بعد از بارش باران، خاکی که غبار داشته باشد، پیدا نکرده است در حالی که شرط می‌باشد که تیمم باید با خاک دارای غبار انجام شود؛ در پاسخ می‌گوییم: بنا بر دیدگاه راجح و برگزیده، شرط نیست که تیمم با خاک دارای غبار انجام شود بلکه تیمم با دست زدن بر زمین کفایت می‌کند و تفاوتی ندارد که غبار داشته باشد یا خیر. بنابراین اگر در چنین حالتی بر اثر باران، غباری بر روی زمین وجود نداشت، دستانت را بر زمین بزن و چهره و دست‌ها را تا مچ، مسح کن زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ} [المائدة: ۶] : (با زمین پاك تيمم كنيد و با آن صورت‌ها و دست‌هايتان را مسح نمایید).

رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم و صحابه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم نیز در به جاهایی سفر می‌کردند که جز شن در آن جا وجود نداشت و باران بر آنان می‌بارید اما آنان مطابق دستور الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ تیمم می‌نمودند. بنا بر دیدگاه راجح و برگزیده، کسی ‌که با دست زدن بر زمین تیمم نماید، تیممش درست است و تفاوتی ندارد که زمین غبار داشته باشد یا خیر.

[۱] صحیح بخاری: کتاب التیمم، باب الصعید الطیب وضوء المسلم یکفیه من الماء، شماره (۳۴۴). صحیح مسلم: کتاب المساجد ومواضع الصلاة، باب قضاء الصلاة الفائتة واستحباب تعجیل قضائها، شماره (۶۸۲).