(۱۶۱۷) سوال: آیا تیمم کردن به نیت رفع جنابت یا به جای غسل از عادت ماهیانه همانند تیممی است که به جای وضو انجام می‌شود؟ اگر چیزهای بیشتری بیشتری وجود دارد لطفا آن را بیان کنید.

جواب:

حدث اصغر و حدث اکبر در تیمم فرقی ندارد لذا تيمم به جای غسل حيض یا برای رفع جنابت همانند تيمم به جای وضو است که بعد از ادرار، مدفوع و باد شکم انجام می‌شود؛ دلیل این مسئله از قرآن فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است که فرمود: {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ} [المائدة: ۶] : (اگر جنب بودید، غسل کنید و اگر بیمار یا در سفر بودید یا قضای حاجت نمودید یا با همسرانتان همبستری کردید سپس آب نیافتید، با خاک پاک و پاکیزه‌ تیمم کنید و با آن، صورت و دست‌هایتان را مسح کنید).

دلیل از سنت نیز از حدیثی است که عمار بن ياسر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ روایت نموده و گفته است: «بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فِي حَاجَةٍ، فَأَجْنَبْتُ فَلَمْ أَجِدِ الْمَاءَ، فَتَمَرَّغتُ فِي الصَّعِيدِ كَمَا تَمَرَّغُ الدَّابَّةُ، فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ، فَقَالَ: إِنَّمَا كَانَ يَكْفِيكَ أَنْ تَصْنَعَ هَكَذَا، فَضَرَبَ بِكَفِّهِ ضَرْبَةً عَلَى الْأَرْضِ، ثُمَّ نَفَضَهَا، ثُمَّ مَسَحَ بِهِمَا ظَهْرَ كَفِّهِ بِشِمَالِهِ أَوْ ظَهْرَ شِمَالِهِ بِكَفِّهِ، ثُمَّ مَسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ»[۱] : (رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم مرا برای انجام کاری فرستاد؛ من جُنُب شدم و آبی نیافتم؛ لذا همان طور که چارپایان در خاک می‌غلتند خود را در خاک غلتاندم؛ وقتی این ماجرا را برای رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بازگو کردم، ایشان فرمود: «کافی بود که چنین کنی: با کف دستانش بر زمین زد سپس آن‌ها را تکان داد، سپس پشت دست راستش را با کف دست چپ و پشت دست چپش را با کف دست راست مسح نمود سپس با هر دو دستش صورتش را مسح کرد).

بنابراين تیمم به جای غسل حيض يا براي رفع جنابت همانند تیمم به جای وضو است و بنا بر دیدگاه راجح و برگزیده‌ از اقوال علما، تيمم موجب طهارت و پاکی است تا زمانی که شخص، آب پیدا نکرده باشد یا بیماری که به خاطرش تیمم کرده است بهبود نیافته باشد؛ بنابراین: اگر فردی برای نماز صبح تیمم نمود و با ادرار، مدفوع، باد و… که وضو را باطل می‌کند، باطل نشد تا این که وقت نماز ظهر فرا رسید، می‌تواند نماز ظهر را با تیمم نماز صبح ادا کند و اگر طهارتش ادامه یابد، می‌تواند نماز عصر را نیز با همان تیمم ادا کند. اگر شخصی برای ادای نماز نفل تیمم نمود، می‌تواند نماز فرض را نیز با همان تیمم ادا نماید؛ مثلا اگر برای نماز ضحی (چاشت) تیمم نمود سپس تا وقت ظهر بر تیممش باقی ماند و باطل نشد، می‌تواند نماز ظهر را نیز با همان تیمم که برای نماز چاشت گرفته است ادا نماید و نماز ظهرش صحیح است زیرا تیمم تا زمانی که فرد آب پیدا نکرده یا بیماری‌اش خوب نشده باشد، کاملا حکم طهارت با آب را دارد. اگر فردی جنب شد و برای رفع جنابتش تیمم نمود سپس وضویش باطل شد و خواست نماز بخواند، نیازی به تکرار تیمم برای رفع جنابت نیست بلکه فقط برای بی‌وضویی، تیمم می‌کند زیرا جنابت با همان تیمم اول، برطرف شده است.

اما هرگاه آب پیدا کرد یا استفاده از آب برایش ممکن شد، واجب است که غسل نماید؛ زیرا تیمم به طور موقت، جنابت را بر طرف می‌کند؛ دلیل این مسئله، این است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم روزی مردی را دید که جدا از مردم ایستاده و با آنان نماز نخوانده است لذا از وی پرسید: «مَا مَنَعَكَ يا فُلَانُ أن تُصَلِّيَ مَعَ القَومِ؟» : (ای فلانی! چه چیزی سبب شد که با مردم نماز نخوانی؟) گفت: ‌ای رسول الله! جنب شده‌ام و آبی برای غسل کردن نیست. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «عَلَيكَ بِالصَعِيدِ فَإنَّهُ يَكفِيكَ» : (از خاک استفاده کن که برایت کافی است). سپس نزد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آب آوردند و مردم از آن نوشیدند و سیراب شدند. مقداری از آن آب باقی ماند و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن مقدار را به آن مرد داد و فرمود: «خُذ هَذَا أَفرِغهُ عَلَی نَفسِكَ»[۲] : (این آب را بگیر و بر خود بریز). اين حدیث دلالت می‌دهد که تيمم، جنابت را برطرف می‌کند اما این مسئله موقت است و شخص هرگاه آب پیدا کند، غسل کردن بر وی واجب است. دلیل دیگر برای این مسئله، فرموده‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است که فرمود: «إنَّ الصعيدَ الطَيِّبَ طَهُورُ المسلمِ (أو قال: وَضُوءُ المسلمِ) وإن لم يجد الماءَ عَشرَ سِنِينَ، فإذا وَجَدَ الماءَ فَليَتَّقِ اللهَ وَليُمِسَّهُ بَشَرَتَهُ، فإن ذلك خَيرٌ»[۳] : (زمین پاک، پاک‌ کننده‌ی مسلمان است (یا فرمود: وضوی مسلمان است) حتی اگر به مدت ده سال هم آب نیابد؛ اما هر گاه آب یافت، تقوای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را پیشه سازد و آب را به پوست بدنش برساند؛ این کار برایش بهتر است).

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] صحیح بخاری: کتاب التیمم، باب الصعید الطیب وضوء المسلم یکفیه من الماء، شماره (۳۴۴). صحیح مسلم: کتاب المساجد ومواضع الصلاة، باب قضاء الصلاة الفائتة واستحباب تعجیل قضائها، شماره (۶۸۲).

[۳] تخریج آن گذشت.