(۴۳۶۸) سوال: آیا برای کسی که عمره می‌کند نیز طواف وداع واجب است اکر که شب را در مکه نماند؟ یا این فقط برای حجاج می‌باشد؟

جواب:

اهل علم در این مسئله اختلاف نظر دارند برخی از آنها می‌گویند: برای کسی که عمره می‌کند طواف وداع نیست زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در سال حجة الوداع مردم را مخاطب قرار داد  فرمود: «لا ينفِر أحدٌ حتَّى يكونَ آخرَ عهدِه الطَّوافُ بالبيتِ»[۱] : (کسی از مکه خارج نشود مگر این که آخرین کارش طواف (وداع) باشد): لذا لین خطاب برای کسانی بود که در حج بودند و کسانی را در عمره بودند زمانی که عمره‌ی قضاء به جا می‌آورد مخاطب قرار نداد پس دلالت بر این می‌دهد که طواف وداع فقط در حج می‌باشد.

و دیگرانی از اهل علم گفته‌اند: طواف وداع برای حج یا عمره را به جا می‌آورد واجب است به خاطر عموم قول رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم که می‌فرماید: «لا ينفِر أحدٌ حتَّى يكونَ آخرَ عهدِه الطَّوافُ بالبيتِ»[۲] : (کسی از مکه خارج نشود مگر این که آخرین کارش طواف (وداع) باشد): و این که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در عمر‌ه‌ی قضاء ذکر نکردند منعی برای وجوب آن نیست زیرا در حجة الوداع واجب شده است و همچنین عمره حج اصغر است و از سبیل تغلیب و مجاز حج نامیده شده است زیرا در آن طواف و سعی وجود دارد و همچنین وجوب این شخص که داخل عمره می‌شود لذا با طواف که تحیه‌ی آمدن آن می‌باشد شروع می‌کند پس شایسته است که با طواف نیز خاتمه دهد که آن طواف وداع می‌باشد و همچنین رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم عمره را با واجب کردن احرام از میقات برای کسی که نیت آن را دارد به منزله‌ی حج قرار داد پس همانطور واجب است که مثل آن باشد یعنی در هنگام خروج نیز مثل حج باشد و همچنین از ترمذی حدیثی از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم روایت شده است که در سند آن حجاج بن أرطاه وجود دارد: «أمرَ مَنْ حجَّ ألّا يخُرجَ حتى يطوفَ بالبَيت» : (اکر نمود هر کسی که حج کرد بدون این که طواف کند خارج نشود): و همچنین طواف وداع برای عمره به احتیاط و برائت ذمه نزدیک‌تر است و برای همین نظر ما این است که برای کسی که عمره می‌کند نیز واجب است که طواف وداع را هنگامی که می‌خواهد فورا خارج شود انجام دهد مگر این که بعد از انتهای عمره فورا خارج شود که در این صورت طواف وداع ندارد یعنی او برای عمره به مکه آمده و طواف، سعی، تراشیدن یا کوتاه کردن سرش را انجام داده سپس فورا از مکه خارج شده است که در این حالت برای او طواف وداع واجب نیست زیرا بدین صورت طواف (وداع) حاصل شده است و امام بخاری بابی در در این‌باره در کتاب صحیح‌اش آورده است.

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] تخریج آن گذشت.