(۴۱۲۲) سوال: زنی قبل از این که حج واجب را ادا کند فوت می‌‌کند و الحمدلله فرزندانی روزی داده شده است و به این فرزندان مال روزی داده شده است و می‌‌خواهند به نیابت از مادرشان که فوت شده حج را ادا کنند؛ آیا جایز است کسی را وکیل کنند و تمام هزینه‌‌های حج را پرداخت کنند تا این که به نیابت از مادرشان حج را ادا کند یا این که جایز است خودشان قبل از این که حج خود را ادا کنند به نیابت از مادر خود حج را ادا کنند؟

جواب:

اول: عبارت درست این است که گفته شود: (متوفاة) یعنی فوت شده زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ جان‌‌ها را قبض می‌‌کند نه این که جان‌‌ها قبض کننده هستند هر چند که در لغت عربی وجهی دارد اما فصیح‌‌تر این است که (متوفاة) گفته شود لذا گفته می‌‌شود: (فلان متوفی و فلانة متوفاة).

به نسبت جواب سؤال: اگر مادرشان در هنگام زندگی‌‌اش توانایی حج را نداشته حج بر او واجب نبوده است زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ برای واجب شدن حج توانایی را شرط قرار داده است و می‌‌فرماید: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا ۚ}[آل عمران: ۹۷](و برای الله حج خانه (کعبه) بر مردم واجب است (البته) کسانی که توانایی رفتن به سوی آن را دارند) و غالب مردم فقیر هستند و توانایی ندارند لذا در این صورت حج آن‌‌ها به نیابت از مادرشان سنت محسوب می‌‌شود و حج واجب محسوب نمی‌‌شود.

اما در صورتی که حج بر او واجب شده ولی آن را به تأخیر انداخته و در آن کوتاهی نموده در این حالت حج واجب را به نیابت از او ادا می‌‌کنند اما خود حج را به نیابت از او ادا نمی‌‌کنند مگر زمانی که حج خود را ادا کنند زیرا پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم شنید که مردی لبیک می‌‌گوید: به جای شبرمه حج را ادا می‌‌کنم، فرمود: شبرمه کیست؟ گفت: برادرم یا یکی از بستگانم است پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: آیا حج خود را ادا کرده‌‌ای؟ گفت: خیر، فرمود: حج خود را ادا کن سپس به جای شبرمه حج را ادا کن[۱].

اما هرگاه خواستند به کسی دیگر هزینه را بدهند که به نیابت از او حج را ادا کنند در حالی که حج خود را ادا نکرده‌‌اند اگر درهم‌‌هایی را که به دیگری می‌‌دهند تا به نیابت از مادرشان حج را ادا کند برای حج خودشان کفایت می‌‌کنند و نزد آن‌‌ها غیر از این درهم‌‌ها وجود ندارد بر آن‌‌ها واجب است حج خود را ادا کنند و جایز نیست به کسی چیزی بدهند که به نیابت از مادر آن‌‌ها حج را ادا کند اگر نزد آن‌‌ها مال زیادی است اما نتوانستند امسال حج را ادا کنند و به کسی هزینه‌‌ی حج مادرشان را پرداخت کردند اشکالی ندارد.

[۱] تخریج آن گذشت.