(۵۹۸۴) حکم کسی که بسم الله گفتن را هنگام ذبح رها کند چیست؟

(۵۹۸۴) سوال: حکم کسی که بسم الله گفتن را هنگام ذبح رها کند چیست؟

جواب:

کسی که هنگام ذبح، بسم الله نمی‌‌گوید، از دو حالت خارج نیست: یا اینکه آن را از روی نادانی و فراموشی ترک می‌‌کند یا اینکه بدون عذر آن را ترک می‌‌کند؛ اگر آن را بدون عذر ترک کند، ذبح حلال نیست؛ زیرا شرطی از شروط حلال بودن ذبح را ترک نموده است و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «ما أنهر الدم وذکر اسم الله علیه فکل»[۱]: (هر چیزی که خون را جاری سازد -می‌‌توان به وسیله‌‌ی آن ذبح کرد- و اسم الله بر آن برده شود از آن بخور) لذا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ذکر نام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را شرطی برای حلال بودن ذبح قرار داد همچنین الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْه}[الانعام: ۱۲۱]: و از آنچه (هنگام ذبح) نام الله بر آن برده نشده نخورید) اما اگر آن را از روی عذر نادانی و فراموشی ترک کند، جمهور اهل علم بر حلال بودن این ذبح هستند؛ زیرا معذور است و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا}[البقرة: ۲۸۶]: (پروردگارا! اگر فراموش یا خطا کردیم، ما را مؤاخذه نکن) الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرمود: «قد فعلت»[۲]: (انجام دادم) و دیدگاه برخی از اهل علم سلف و خلف بر این است که ذبح حلال نمی‌‌شود هر چند که عذرِ نادانی یا فراموشی داشته باشد، لذا هرگاه ذبح نمود و فراموش کرد که بسم الله بگوید، ذبح حلال نمی‌‌شود و شیخ الاسلام ابن تیمیه رَحِمَهُ‌الله این قول را اختیار نموده است و این قول راجح است. هر ذبحی که نام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر آن برده نشود خوردن آن حرام است؛ به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْه}[الانعام: ۱۲۱]: و از آنچه (هنگام ذبح) نام الله بر آن برده نشده نخورید) الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نهی می‌‌کند از اینکه ذبحی را بخوریم که نام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر آن برده نشده است و آن را مقید به عمدی بودن نکرده است و نفرموده: از آنچه نام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از روی عمد بر آن برده نشده است. در این جا دو جهت وجود دارد: جهت ذبح و جهت خوردن؛ ذبح کننده‌‌ای که فراموش کرده نام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را بر ذبح ببرد، گناهی بر او نیست؛ زیرا معذور است. اما به نسبت خوردن آن حلال نیست که ذبحی را بخوریم که نام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر آن برده نشده است و اگر فراموش کرد و خورد، گناهی بر او نیست؛ زیرا معذور است. بنابراین بر ما واجب است فرق بین این دو جهت را بدانیم و بگوییم: ما تسلیم می‌‌شویم که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ با نادانی یا فراموشی مؤاخذه نمی‌‌کند اما در اینجا دو فعل است؛ فعل ذبح کننده که در صورت جهل و فراموشی مؤاخذه نمی‌‌شود و فعل کسی که می‌‌خورد؛ در صورتی که به طور عمدی از چیزی خورد که نام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر آن برده نشده در حالی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از آن نهی نموده، در گناه واقع می‌‌شود. فرموده‌‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «ما أنهر الدم وذکر اسم الله علیه فکل»[۳]: (هر چیزی که خون را جاری سازد -می‌‌توان به وسیله‌‌ی آن ذبح کرد- و اسم الله بر آن برده شود از آن بخور) دلیلی بر این است که ذکر نام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر ذبح مانند جاری ساختن خون از آن است. هر دو شرط هستند و شرط به وسیله‌‌ی نادانی یا فراموشی ساقط نمی‌‌شود و اگر یکی از مردم جاهل باشد و حیوان را طوری ذبح کند که خون را جاری نسازد، معلوم است که ذبح وی خورده نمی‌‌شود زیرا در حیوانی که به وسیله‌‌ی خفگی و … ذبح شده از جمله حیواناتی است که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در فرموده‌‌اش: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ}[المائدة: ۳]: ((گوشت) مردار و خون و گوشت خوک و آنچه (هنگام ذبح) نام غیر الله بر آن برده شود و (حیوانات) خفه شده و با ضربه مرده بر شما حرام شد) حرام نموده، وارد می‌‌شود. اگر فراموش کرد با آنچه خون را جاری می‌‌سازد ذبح کند و آن را با چیزی که خون را جاری نمی‌‌سازد ذبح کرد هر چند که از روی فراموشی باشد حلال نیست، اما این قاتل گناهکار نمی‌‌شود؛ زیرا مورد بخشش قرار می‌‌گیرد. همچنین در صورتی که فراموش کرد یا نداست که اسم الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را ذکر کند، نیز این‌‌گونه است؛ زیرا همه در یک حدیث هستند. بنابراین برای هیچ کس حلال نیست از ذبحی بخورد که نام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر آن برده نشده است هر چند که از روی فراموشی باشد. به همین دلیل اگر شخصی بدون وضو از روی فراموشی نماز بخواند، نماز وی باطل بوده و واجب است از نو نماز بخواند هر چند که به خاطر نماز خواندن بدون وضو بازخواست نمی‌‌شود، زیرا فراموش نموده است. اما عدم مؤاخذه به خاطر فراموش نمودن وضو به این معنا نیست که لازم نیست دوباره نماز بخواند. چه بسا کسی بگوید: در حرام بودن ذبحی که نام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر آن برده نشده، ضایع نمودن مال است؛ می‌‌گوییم: ضایع نمودن مال نیست بلکه حمایتی برای انسان است از اینکه آنچه اسم الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر آن برده نشده را نخورد؛ زیرا اگر به این مردی که فراموش نموده، بسم الله بگوید بگوییم: ذبح تو حرام است، منجر می‌‌شود در آینده بسم الله را به یاد آورد و هرگز فراموش نکند. بر خلاف اینکه اگر بگوییم: مورد بخشش است و خوردن ذبح حلال است. بنابراین اگر بداند مسئله آسان است چه بسا در گفتن بسم الله سهل انگاری کند و این صحبت به‌‌طور مفصل در چندین جا ذکر شده است.

سخن سؤال کننده: آیا بسم الله را کامل بگوید یا خیر؟ ظاهر نصوص دلالت می‌‌دهند بر اینکه کامل نمی‌‌گوید و کافی است که فقط بگوید: بسم الله.

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] مسلم: کتاب الإیمان، باب بیان أنه سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ لم یکلف إلا ما یطاق، شمارهی (۱۲۶).

[۳] تخریج آن گذشت.

تعداد بازدید: 38

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

يقول السائل: ما حُكم من ترك البَسْمَلَةِ عند ذبح الذبيحةِ؟ وهل يجب أن تكون كاملة؟ أفيدونا بذلك بارك الله فيكم.

فأجاب – رحمه الله تعالى-: لا يخلو تارك التسمية عند الذبيحة من حالين؛ إما أن يتركها لعذر من جهل أو نسيان، وإما أن يتركها لغير عذر، فإن تركها لغير عذر فإن الذبيحة لا تحل؛ وذلك لأنه ترك شرطا من شروط حِلّ الذبيحة؛ لأن النبي صلى الله عليه وسلم قال: «مَا أَظْهَرَ الدَّمَ وَذُكِرَ اسْمُ اللَّهُ عَلَيْهِ فَكُلْ»، فجعل النبي صلى الله عليه وسلم ذكر اسم الله شرطًا لحل الذبيحة، وقال الله تعالى: ﴿وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ﴾ [الأنعام: ۱۲۱]، وأما إذا تركها معذورًا بجهل أو نسيان فإن جمهور أهل العلم على حِلّ هذه الذبيحة؛ لأنه معذور، وقد الله تعالى: ﴿رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا﴾ [البقرة: ٢٨٦]، فقال الله تعالى: «قد فعلت». وذهب بعض أهل العلم من السلف والخلف إلى أن الذبيحة لا تحل ولو كان معذورًا بجهل أو نسيان، فإذا ذبح الذبيحة ونسي أن يسمي الله فإن الذبيحة لا تحل، وقد اختار هذا القول شيخ الإسلام ابن تيمية رحمه الله، وهو الراجح أن ما لم يذكر اسم الله عليه حرام أكله؛ وذلك لقوله تعالى: ﴿وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ﴾ [الأنعام: ١٢١]، فنهى الله -تعالى- أن نأكل من شيء لم يذكر اسم الله عليه، ولم يقيد ذلك بالعمد، لم يقل: مما لم يذكر اسم الله عليه عمدا، وهاهنا جهتان؛ جهة الذبح وجهة الأكل، فالذابح الذي نسي أن : الله على الذبيحة لا إثم عليه؛ لأنه معذور، وأما بالنسبة للأكل يسمي فإنه لا يحل له أن يأكل مما لم يذكر اسم الله عليه، ولو نسي فأكل فلا إثم عليه؛ لأنه معذور، فيجب علينا أن نعرف الفرق بين هاتين الجهتين وأن نقول: نحن نسلم بأن الله -تعالى- لا يؤاخذ بالجهل والنسيان، ولكن هاهنا فعلان؛ فعل الذابح لا يؤاخذ به بالجهل والنسيان ولا يعاقب على ذلك، وفعل الأكل إذا تعمد أن يأكل من شيء لم يُذكر اسم الله عليه، وقد نهى الله عنه، فقد وقع في الإثم، ثم إن قول النبي عليه الصلاة والسلام: «مَا أَنْهَرَ الدَّمَ وَذُكِرَ اسْمُ الله عَلَيْهِ فَكُلْ» دليل على أن ذكر اسم الله على الذبيحة كإنهار الدم منها، وكلاهما شرط، والشرط لا يسقط بالجهل ولا بالنسيان ولو أن أحدًا من الناس كان جاهلًا فذبح الذبيحة على وجه لا ينهر به الدم فإنه من المعلوم أن ذبيحته هذه لا تؤكل؛ لأنها داخلة في المنخنقة ونحوها التي حرمها الله -عز وجل- في قوله: ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ، وَالْمُنْخَنِقَةُ والْمَوْقُوذَةُ﴾ [المائدة: ۳] إلخ، ولو أنه نسي أن يذكي بما ينهر الدم فقتلها بشيء لا ينهر به الدم فإنها لا تحل ولو كان هذا الرجل ناسيا لكن هذا القاتل لا يأثم بنسيانه؛ لأنه معفو عنه، فكذلك إذا نسي أن يسمي الله أو جهل أن يسمي الله ؛ لأن الجميع في حديث واحد ومخرجهما واحد، فلا يحل لأحد أن يأكل ذبيحة لم يذكر اسم عليها، وإن ترك التسيمة نسيانا، ولهذا لو أن الإنسان صلى بغير وضوء ناسيا لكانت صلاته هذه باطلة ووجب عليه إعادتها، مع أنه لا يؤاخذ بصلاته بغير وضوء؛ لأنه ناس لكن عدم مؤاخذته بصلاته بغير وضوء ناسيا لا يعني أنه لا تلزمه الإعادة، وقد يقول قائل: إن في تحريم الذبيحة التي لم يذكر اسم الله عليها نسيانا إضاعة للمال، فنقول: ليس في ذلك إضاعة للمال، بل في ذلك حماية للإنسان أن يأكل من غير ما ذكر اسم الله عليه؛ لأننا إذا قلنا لهذا الرجل الذي نسي أن يسمي: إن ذبيحتك الآن حرام فإن ذلك يؤدي إلى أن يذكر التسمية في المستقبل ولا ينساها أبدا، بخلاف ما لو قلنا: إن ذلك معفو عنه وإنه يحل أكل هذه الذبيحة، فإنه إذا علم أن الأمر سهل ربما يتهاون بذكر التسمية، وقد بسط هذا الكلام في غير هذا الموضع.

وأما قول السائل: هل تُكمل التسمية أم لا؟ فإن ظاهر النصوص أنها لا تكمل وأنه يكفي أن نقول: «باسم الله» فقط.