(۳۷۱۵) تفاوت مسکین و فقیر چیست؟

(۳۷۱۵) سوال: تفاوت مسکین و فقیر چیست؟ آیا هر دوی آنان مستحق زکات هستند؟

جواب:

اگر فقیر و مسکین با هم ذکر ‌شوند تفاوتشان این است که فقیر از مسکین نیازمندتر می‌باشد زیرا فقیر از واژه‌ی قَفر گرفته شده که به معنای تهی و خالی بودن است؛ چنان که می‌گویند: “أرض قَفْر” یعنی زمینی که بی‌آب و علف است؛ لذا فقیر کسی است که چیزی ندارد یا چیزی در حدود نصفِ نیازش را دارد. مسکین در مرتبه‌ی بهتری از فقیر قرار دارد؛ مسکین نیازهایش را در به طور کامل ندارد اما از نصف یا از بیش از نصف نیازهایش برخوردار است. مسکین از ریشه‌ی (سَكَنَ يَسكُنُ) گرفته شده است زیرا این مسکین به‌خاطر درآمد اندک و تنگ‌دستی‌اش، به نوعی ذلت و خواری دچار شده است. بنابراین اگرفقیر و مسکین با هم ذکر شوند، تفاوتشان همین است اما اگر یکی از واژه‌های فقیر یا مسکین آورده شود، معنایشان یکسان است؛ به عنوان مثال می‌گوییم: به فقیر صدقه بده و به مسکین صدقه بده؛ معنای این دو جمله، یکی است و در این‌جا منظور از فقیر یا مسکین، کسی است که مخارج خود و خانواده‌اش در طی یک سال را نمی‌تواند تهیه کند. بدین خاطر است که درباره‌ی این دو واژه و واژه‌هایی که چنین هستند، می‌گوییم: اگر با هم ذکر شوند، معنایشان متفاوت است اما اگر هر کدام به تنهایی آورده شود، معنایشان یکی است. واژه‌های اسلام و ايمان نیز چنین هستند: اگر این دو واژه با هم ذکر شود، ايمان به معنای اعتقادات و اعمال قلبی است و اسلام، اعمالی است که با اندام و جوارح انجام می‌شود. اگر واژه‌ی اسلام به طور کلی ذکر شود، شامل اعمال ظاهری و اعمال قلب می‌شود. همچنین اگر گفته شود: فلانی مؤمن است، مانند این فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ که می‌فرماید: {تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} [النساء: ۹۲] : (آزاد کردن برده‌ی مؤمن) در این صورت، اسلام و ایمان را شامل می‌شود. نمونه‌های دیگری نیز در زبان عربی وجود دارد که دو کلمه به کار برده می‌شوند که اگر تنها ذکر شوند، یک معنا و اگر با هم ذکر شوند معنای دیگری خواهند داشت.

پرسید: آیا مسکین، مستحق صدقه است؟ می‌گوییم: بله، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در این فرموده‌اش مستحقان صدقه را معرفی نموده و می‌فرماید: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاِبْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنْ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} [التوبة: ۶۰] : (صدقات فقط مختص فقیران، مساکین، متصدیان اداره‌ی آن، کسانی که دل‌هایشان را باید به دست آورد، برای آزادی بردگان، بدهکاران، در راه الله و در راه درماندگان است؛ فریضه‌ای از جانب الله است و الله بسیار دانا و با حکمت است). بنابراین فقرا و مساکین کسانی هستند که زکات را به‌خاطر نیازشان می‌گیرند. عاملان و کارگزاران کسانی هستند که زکات را از صاحبان مال دریافت کرده و آن را میان نیازمندان، توزیع می‌کنند. {الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ} کسانی که دل‌هایشان را باید به دست آورد؛ یا چون خودشان نیاز دارند و یا به خاطر نیازی که به آنان وجود دارد، زکات می‌گیرند. اگر هدف از پرداخت زکات به این‌ها تقویت ایمانشان باشد، این نیاز خودشان به زکات است اما اگر هدف از پرداخت زکات به آن‌ها دفع ضرر و شر آنان باشد، بدین معنا است که ما نیاز داریم شر آن‌ها را دفع کنیم. {وَفِي الرِّقَابِ} برای آزاد کردن بردگان؛ این‌ها زکات را به خاطر نیاز خودشان می‌گیرند. {وَالْغَارِمِينَ} بدهکاران نیز زکات را به خاطر نیازشان می‌گیرند. البته گاهی به خاطر نیازی است که به آن‌ها وجود دارد؛ مانند زمانی که برای برقراری آشتی و صلح غرامت داده‌اند. {وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ} کسانی که در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ هستند نیز به خاطر نیاز خودشان و به خاطر نیازی که به آنان وجود دارد زکات دریافت می‌کنند؛ جنگ‌جو زکات را دریافت می‌کند تا برای مبارزه و نبرد تقویت شود؛ چون برای این منظور، به مال و دارایی نیاز دارد و مردم نیز برای دفاع از دینشان به او نیازمند هستند. {وَاِبْنِ السَّبِيلِ} در راه‌مانده مسافری است که از ادامه‌ی سفر باز مانده و برای نیازی که دارد زکات می‌گیرد. این‌ها اهل و مستحقان زکات هستند که پرداخت زکات به غیر از آنان جایز نیست؛ همان‌گونه که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آن ‌را فرض نموده است: {فَرِيضَةً مِنْ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}.

تعداد بازدید: 45

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

يقول السائل: ما الفرق بين المسكين والفقير؟ وهل تجب الزكاة لكل منهم ؟ أقصد هل يستحقونها جميعا؟

فأجاب رحمه الله تعالى: الفرق بين الفقير والمسكين إذا ذُكِرَا جميعا هو أن الفقير أشد حاجة من المسكين؛ لأن الفقير مأخوذ من القَفْرِ وهو الخلو، ومنه قولهم: هذه أرض قَفْرُ أي ليس بها ،نبات، فالفقير هو الذي لا يجد شيئًا، أو يجد من كفايته دون النصف. والمسكين هو فوق ذلك، لا يجد الكفاية التامة ولكنه يجد النصف فأكثر، والمسكين مأخوذ من سَكَنَ يَسْكُنُ؛ لأن هذا المسكين عنده شيء من الذُّلّ بسبب قِلَّة ذَاتِ يَدِه، فإذا ذُكِرَا جميعًا كان هذا هو الفرق ب بينهما، أما إذا ذُكر أحدهما دون الآخر فإنما معناهما واحد. تقول مثلا: تصدق على الفقراء، وتصدق على المساكين، ويكون المعنى واحدا. ويُفسّر هنا الفقير بأنه من لا يجد كفايته وكفاية عائلته لمدة سنة، والمسكين يُفسر بذلك أيضًا، ولهذا نقول في هاتين الكلمتين وأمثالهما : إنهما كلمتان إذا اجتمعتا افترقتا وإذا افترقتا اجتمعتا، ومثل ذلك الإسلام والإيمان : فإذا ذُكِرا جميعًا صار الإيمان ما في القلب، والإسلام ما في الجوارح، وإذا قيل : الإسلام عُموما دخل فيه أعمال الجوارح وأعمال القلوب وكذلك إذا قيل: هذا مؤمن، كمثل قوله تعالى: ﴿ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ﴾ [النساء: ۹۲] اشتمل على الإسلام والإيمان. ولهذا نظائر في اللغة العربية أن الكلمتين تُطلقان فيكون لهما معنى عند الانفراد ومعنى عند الاجتماع. وتقول: إن الصدقة هل تجب للمساكين؟ نقول: نعم، الصدقة ذكر الله -تعالى- أهلها في قوله: ﴿ إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَرِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ﴾ [التوبة: ٦٠] فالفقراء والمساكين هم الذين يأخذونها لحاجتهم، والعاملون عليها هم الذين يأخذونها للحاجة إليهم؛ لأن العامل عليها هو الذي يتولى أخذها من الناس وتوزيعها في أهلها. ﴿ وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ ﴾ يأخذونها إما لحاجتهم أو للحاجة إليهم، فإن كان المقصود بذلك تقوية إيمانهم فهي لحاجتهم، وإن كان المقصود بذلك دفع شَرهم كان من الحاجة إليهم، أي: لأننا محتاجون إلى دفع شَرِّهم. وفي الرقاب يأخذونها لحاجتهم. ﴿ وَالْغَرِمِينَ ﴾ يأخذونها لحاجتهم أيضًا، وقد يكون للحاجة إليهم، كما لو غَرِموا بإصلاح ذات البين. وفي سبِيلِ الله لحاجتهم وللحاجة إليهم أيضًا، فإن الغازي يُعطى من الزكاة ليتقوى بها على الغزو، وهو في هذه الحال محتاج للمال، والناس محتاجون إليه لدفاعهم عن دينهم. ﴿ وَابْنِ السَّبِيلِ ﴾ هو المسافر الذي انقطع به السفر، وهو يأخذ الزكاة لحاجته. فهؤلاء هم أهل الزكاة الذين لا يجوز أن تُصرف الزكاة لغيرهم كما فرضها الله عز وجل ﴿ فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمُ حَكِيمُ ﴾.