(۱۸۶۴) سوال: آیا تثویب در اذان اول است یا آخری؟ همراه با ذکر ادله باشد و احادیث تثویب را به اذان اول قید کرده است و بعضی از اهل علم ذکر کرده‌اند که مراد از اذان اول، اذانی است که در اول وقت در مناره گفته می‌شود و مراد از دومی اقامه است پس دلیل این تأویل چیست در صورتی که قاعده است که تأویل نمی‌شود مگر با قرائن قوی؟

جواب:

بله تثویب فقط برای اذان نماز فجر است و معلوم است که اذان برای نماز فجر بعد از دخول وقت است زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «إِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَلْيُؤَذِّنْ لَكُمْ أَحَدُكُمْ»^[۱]  (هنگامی که وقت نماز رسید یکی از شما اذان بگوید) و نماز نیز بعد دخول وقت آن بجا می‌آید.

و اما اطلاق اقامه به اذان اول زیاد است همانگونه که در صحیح مسلم و صحیح بخاری از عثمان بن عفان رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ آمده است که: «زاد التأذین الثالث یوم الجمعة»^[۲]  (اذان سوم را در روز جمعه زیاد کرد) منظورشان از آن اذانی است که قبل از نشستن امام بر منبر خطبه است، می‌باشد و سومی نامیده شد چون با اذانی که امام برای خطبه می‌نشیند و اقامه سه‌تا می‌شود.

اما اذانی که در آخر شب گفته می‌شود و مردم آن را اذان اول نامیده‌اند اصطلاح جدید است و برای نماز فجر نیست بلکه همانطور که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «لِيَرْجِعَ قَائِمَكُمْ وَيُوقِظَ نَائِمَكُمْ»^[۳] (تا کسی که خواب است را بیدار کند و کسی که به نماز شب مشغول است را برگرداند) تا که مردم قبل از اذان فجر که دومی باشد سحری کنند برای همین تثویب در اذانی است که بعد از طلوع فجر است ولی فهم بعضی مردم از طالب علمی که در علم قوی نبوده و جوانب نصوص را ندیده است که آن اذانی است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم با این قولش اراده کرده است: «إذا أذنت لصلاة الفجر الأذان الأول فقل: الصلاة خير من النوم»^[۴]  (هنگامی که برای نماز فجر اذان اولی می‌گویی، بگو: الصلاة خیر من النوم) و مراد از اذان اول یعنی اذانی که بعد از طلوع فجر است و اذان دوم اقامه می‌باشد.

[۱] رواه البخاری (۶۲۸) و مسلم (۶۷۴).

[۲] رواه البخاری (۹۱۲).

[۳] تخریج آن گذشت.

[۴] رواه احمد (٤٠٨/٣) و ابو داود (٥٠٠٠).