(۱۰۶۲) سوال: پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «پروردگار زیباست و زیبایی را دوست دارد».[۱] در حدیثی دیگر بدین معنا می‌فرماید: «همانا الله دوست دارد که اثر نعمتش بر بنده را ببیند».[۲] همچنین من سیرت بعضی از صحابه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم را در کتاب‌های مدرسه خوانده‌ام و از زهد و پارساییشان آموخته‌ام. آنها با وجود ثروت و اموال زیادشان، در خوردن و پوشیدن قناعت می‌کردند. تا آنجا که عبدالرحمن بن عوف رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ لباس‌هایی که می‌پوشید مثل لباس فرزندانش و نوکرانی بود که نزدش کار می‌کردند. حال سوال اینجاست که آیا اینها با مفهوم دو حدیث سابق تعارض دارد؟ آیا شخص ثروتمند باید ظاهرش متناسب با ثروتش باشد، یا باید لباس و مسکنش هر طوری که می‌خواهد باشد، اما در حدود شریعت باشد و اسراف و تکبر در آن نباشد؟ منظور از بر زبان آوردن نعمت‌های الهی در این آیه چیست: {وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ} [ضحی: ۱۱]. (و اما نعمت‌های پروردگارت را بازگو کن)؟

جواب:

حدیث اول که می‌گوید: «الله زیباست و زیبایی را دوست دارد» را پیامبر زمانی گفت که مردم گفتند: کسی دوست دارد دمپایی و لباسش زیبا باشد. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمودند: «الله زیباست و زیبایی را دوست دارد». یعنی پوشیدن دمپایی و لباس و دستمال و عبای زیبا را دوست دارد. زیرا این برای نشان دادن اثرات نعمت الهی بر بنده است. این با حدیثی که ذکر شد مطابقت دارد. یعنی: وقتی الله تَبَارَكَ‌وَتَعَالَىٰ به بنده‌اش نعمتی داد، دوست دارد اثر آن را بر بنده‌اش ببیند. اثر نعمت نیز متناسب با نعمت است: نعمت مال اثرش این است که انسان صدقه بدهد و به خلق الله سود برساند و نیز لباس شایسته بپوشد. تا جایی که عده‌ای از علما گفته‌اند: اگر شخص ثروتمند لباس فقیران را بپوشد، این پوشش، لباس شهرت به حساب می‌آید.

اما گاهی اوقات نیاز است که انسان چنین کند و یا مصلحت این است که انسان لباس فقرا را بپوشد. این زمانی است که انسان در میان فقرا زندگی می‌کند و دوست دارد مثل آنها لباس بپوشد تا قلب آنها نشکند. انسان در چنین حالتی، به خاطر نیتش ثواب هم دارد و بر اساس نیتش به او ثواب می‌رسد.

اما منظور از این آیه که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرمود: {وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ}؛ این است که انسان در مورد نعمت‌های پروردگارش، صحبت کند تا فضل و کرم پروردگار بر خود را نشان دهد. نیز به خود تذکر دهد که هیچ کدام از این نعمت‌ها را با قدرت و توان خود به دست نیاورده، بلکه نعمت و منّت پروردگار بر اوست. بازگو کردن نعمت با گفتار و عمل است. با گفتار چنین است که مثلا در مناسبت‌ها بگوید: الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بعد از این که فقیر بودم، به من ثروت داد و بعد از اینکه تنها بودم، به من فرزندانی داد و هنگامی که گمراه بودم مرا هدایت کرد.

باز گو کردن عملیِ نعمت این است که آنچه را نشانگر این نعمت باشد انجام دهد. یعنی اگر عالم است، علمش را به مردم بیاموزد. اگر ثروتمند است، با مال خود به مردم کمک کند. اگر قویست، با دفع آزار و اذیت از مردم، به آنها کمک کند. هر کسی باید بر حسب وضعیتی که دارد، این را نشان دهد.

اما آنچه در مورد زندگی زاهدانه‌ی برخی از صحابه ذکر می‌شود، به خاطر تواضع بوده تا اطرافیان، دلشان نشکند. آنها با خود حساب می‌کردند که هر کسی نمی‌تواند مثل آنها لباس بپوشد، یا غذایش مثل غذای آنها باشد و از این رو، زهد پیشه می‌کردند. در چنین اموری، انسان باید مصالح را مراعات کند.

***

[۱] صحیح مسلم: کتاب الإیمان، باب تحریم الکبر و بیانه. حدیث شماره: (۹۱). از عبدالله بن مسعود رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «إنَّ اللهَ جميلٌ يُحبُّ الجمالَ».

[۲] مسند أحمد: (ج۲، ص۳۱۱، حدیث شماره: ۸۰۹۲)، و جامع ترمذی: کتاب الأدب، باب ما جاء إن الله تعالی یحب أن یری أثر نعمته علی عبده. حدیث شماره: (۲۸۱۹) و حدیث را حسن می‌داند. از عبدالله بن عمرو بن عاص رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا با این لفظ: «إنَّ اللَّهَ يحبَّ أن يرى أثرَ نعمتِهِ على عبدِهِ».