(۶۶۷۹) سوال: آیا ذکر اعمال بد مردگان از ربا و… و اینکه الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از آنها انتقام گرفته است برای این‌‌که دانسته شود الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به ظالم فرصت می‌دهد ولی رهایش نمی‌کند با ذکر اسم‌ آن‌ها غیبت است یا حرام می‌باشد؟

جواب:

بله رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از ذکر مردگان با اعمال بدشان نهی کردند و فرمودند: «لاَ تَسُبُّوا الْأَمْوَاتَ، فَإِنَّهُمْ قَدْ أَفْضَوْا إِلَى مَا قَدَّمُوا»[۱]: (به مردگان ناسزا نگوييد که آنها به نتيجه‌ی اعمال‌شان رسيده اند) ولی از الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ برای آن‌ها عفو و مغفرت خواسته می‌شود چه بسا دعای او برای آن‌ها استجابت گردد و الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آن‌ها عفو نماید اما بدی‌های آن‌ها به طوری که آن‌ها مشخص نگردند، ذکر می‌شود لذا مثلا در تحذیر از ربا گفته می‌شود: آیا قومی را ندیدید که محارم الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را زیر پا گذاشتند و با ربا معامله کردند سپس از این دنیا رفتند و همراه آن‌ها هیچ چیز از اموالشان دفن نگردید بلکه برای دیگران ترک کردند لذا برای دیگران غنیمت است و برای آن‌ها غرامت؟ و مانند آن که زندگان را موعظه می‌کنند ولی ذکر کردن شخصی معین جایز نمی‌باشد.

[۱] صحيح بخارى: كتاب الجنائز، باب ما ينهى من سب الأموات، شماره (۱۳۲۹).