(۶۶۶۰) سوال: انسان وقتی همراه دوستان و عزیزانش شوخی می‌کند، در سخنانش دروغی را برای خنده وارد کلامش می‌کند، آیا این در اسلام حرام است؟

جواب:

بله این در اسلام حرام است زیرا همه‌ی دروغ حرام می‌باشد و واجب است که از آن پرهیز نمود چنانچه رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمودند: «وَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ، وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَكْذِبُ حَتَّى يُكْتَبَ كَذَّابًا»[۱]: (و حقیقتا دروغ به فساد می‌کشاند و فساد هدایت‌گر مسیر آتش می‌باشد؛ و آن مرد دروغ می‌گوید تا اینکه (نزد الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ) به عنوان کذاب و دروغگو ثبت می‌شود. (

 همچنین ایشان فرمودند: «وَيْلٌ لِلَّذِي يُحَدِّثُ فَيَكْذِبُ لِيُضْحِكَ بِهِ الْقَوْمَ، وَيْلٌ لَهُ، وَيْلٌ لَهُ»[۲]: (وای به حال کسی که در سخن گفتن دروغ می‌گوید تا دیگران را بخنداند؛ وای به حال او، وای به حال او) بنابراین واجب است که از همه‌ی دروغ پرهیز نمود، نه برای خنداندن کسی و نه برای شوخی و نه با جدی، دروغ نگفت و انسان هنگامی که خود را به راستی عادت داد و دنبال راستی بود، او در ظاهر و باطن صادق خواهد گشت و برای همین رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمودند: «وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَصْدُقُ حَتَّى يَكُونَ صِدِّيقًا»: (و مرد به راست‌گویی ادامه می‌دهد تا اینکه (به مقام) صدیق می‌رسد. (

 برای هیچ‌کدام از ما نتایج راستی و صدق پوشیده نیست و آن (قصه‌ی) کعب بن مالک رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ و دو رفیقش هلال بن أُمیة رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ و مُرارة بن الربیع رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ است که در غزوه‌ی تبوک همراه رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نرفتند باص داقت اعتراف کردند که هیچ عذری نداشته‌اند، پس چه اتفاقی برای آنان افتاد؟ آیاتی از کتاب الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در ثنای ایشان نازل شد و امر به اقتدای به ایشان نمود، چنانچه الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرموده است: {لَّقَد تَّابَ ٱللَّهُ عَلَى ٱلنَّبِیِّ وَٱلۡمُهَـٰجِرِینَ وَٱلۡأَنصَارِ ٱلَّذِینَ ٱتَّبَعُوهُ فِی سَاعَةِ ٱلۡعُسۡرَةِ مِنۢ بَعۡدِ مَا كَادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقࣲ مِّنۡهُمۡ ثُمَّ تَابَ عَلَیۡهِمۡۚ إِنَّهُۥ بِهِمۡ رَءُوفࣱ رَّحِیمࣱ* وَعَلَى ٱلثَّلَـٰثَةِ ٱلَّذِینَ خُلِّفُوا۟} [سوره التوبة: ۱۱۷- ۱۱۸]: (قطعاً الله رحمت خود را شامل حال پیامبر و مهاجران و انصار، آنان که در زمان سختی (و تنگدستی) از او پیروی کردند؛ نمود، بعد ازآنکه نزدیک بود، دل‌های گروهی از آن‌ها (از حق) منحرف شود، سپس توبه‌ی آن‌ها را پذیرفت، بی‌گمان او (نسبت) به آن‌ها رؤوف مهربان است* و به آن سه نفری که (از جنگ تبوک) تخلف نمودند) لذا توبه‌ی آن‌ها را به صورت خاص ذکر کرد (در حالی که داستان یکسان است) به خاطر صدق و راستی بزرگی که داشتند: {وَعَلَى ٱلثَّلَـٰثَةِ ٱلَّذِینَ خُلِّفُوا۟ حَتَّىٰۤ إِذَا ضَاقَتۡ عَلَیۡهِمُ ٱلۡأَرۡضُ بِمَا رَحُبَتۡ وَضَاقَتۡ عَلَیۡهِمۡ أَنفُسُهُمۡ وَظَنُّوۤا۟ أَن لَّا مَلۡجَأَ مِنَ ٱللَّهِ إِلَّاۤ إِلَیۡهِ ثُمَّ تَابَ عَلَیۡهِمۡ لِیَتُوبُوۤا۟ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِیمُ* یَـٰۤأَیُّهَا ٱلَّذِینَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَكُونُوا۟ مَعَ ٱلصَّـٰدِقِینَ} [سوره التوبة: ۱۱۸-۱۱۹]: (و به آن سه نفری که (از جنگ تبوک) تخلف نمودند، (لطف و احسان نمود)؛ تا آنگاه که زمین با همه‌ی فراخی‌اش بر آن‌ها تنگ شد، و از خود به تنگ آمدند، و دانستند که پناه‌گاهی از الله جز به سوی او نیست، سپس رحمت خود را شامل حال آن‌ها نمود، تا توبه کنند (و توبه‌ی آنان را پذیرفت) بی‌گمان الله است که توبه‌پذیر مهربان است*‌ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید، از الله بترسید، و با راستگویان باشید. (

 برای این سه نفری که با رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم صادق بودند این آیات در موردشان نازل شد و آیه‌ی وسط این سه آیات به صورت خاص برای آن‌ها نازل شد که الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ توبه‌ی آنان را پذیرفته است و با ذکرشان در کتابی که تا روز قیامت در نماز و خطبه‌ها خوانده می‌شود، آن‌ها را بالا برد. [۳]

لذا‌ای برادر مسلمانم برشما است که صادق باشید و راستگویی بین خود و الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ و بین خود و بندگان الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را دنبال کنی و از دروغ برحذر باشی که دروغ همانطور که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بدان خبر داده است: «وَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ، وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَكْذِبُ حَتَّى يُكْتَبَ كَذَّابًا»: (و حقیقتا دروغ به فساد می‌کشاند و فساد هدایت‌گر مسیر آتش می‌باشد؛ و آن مرد دروغ می‌گوید تا اینکه (نزد الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ) به عنوان کذاب و دروغگو ثبت می‌شود. (

و نگو: من با قصه‌های دروغین مردم را خوشحال می‌کنم و می‌خندانم چراکه ضرر آن بر تو و آنان بزرگ است، پس با قصه‌های واقعی و فایده‌دار که ایمان آن‌ها را زیاد می‌کند خوشحال کن و بر خیر و خوبی تشویقشان نما مثل آنچه از سیرت رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم خلفای راشیدین که می‌دانی و… برای آن‌ها ذکر کن از آنچه در کتاب‌هایی که در این زمینه تألیف گشته است.

[۱] صحیح بخاری: كتاب الأدب، باب قول الله- تعالى- ﴿يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ﴾ [التوبة : ۱۱۹] وما ينهى عن الكذب، شماره (٥٧٤٣)، و صحیح مسلم: كتاب البر والصلة والآداب، باب قبح الكذب وحسن الصدق، شماره (٢٦٠٧).

[۲] تخریج آن گذشت.

[۳] صحیح بخاری: كتاب المغازي، باب حديث كعب بن مالك، وقول الله -عز وجل- ﴿وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِفُوا﴾ [التوبة: ۱۱۸] ، شماره (٤١٥٦) ، و صحیح مسلم:  کتاب التوبة، باب حديث توبة كعب بن مالك وصاحبيه، شماره (٢٧٦٩).