(۶۶۲۳) سوال: بعضی دوستانم که زیاد با آن‌ها نمی‌نشینم و بعضی از اوقاتم را با آن‌ها می‌گذرانم، گاهی از آن‌ها در مسیر، بعضی مخالفات دینی سر می‌زند و من به آن‌ها حقوق راه را برای کسی که در آن می‌نشیند، واجب است به آن ملزم باشد را یاد‌آور می‌شوم ولی آن‌ها لجبازی می‌کنند و می‌گویند: آن برای کسی که در راه می‌نشیند واجب است نه برای کسی که در آن راه می‌رود، نظر شما دراین‌باره چیست؟ و حدیثی که در این معنا می‌باشد چیست؟

جواب:

نظر ما در مورد آنچه ذکر کردند که حقوقی که در این‌باره آمده است درباره‌ی کسی می‌باشد که در راه می‌نشیند و نه برای کسی از آن عبور می‌کند، این است که صحیح می‌باشد چون حدیث در مورد کسی آمده که در راه می‌نشیند همانگونه که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمودند: «إِيَّاكُمْ وَالْجُلُوسَ فِي الطُّرُقَاتِ. قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا لَنَا بُدٌّ مِنْ مَجَالِسِنَا نَتَحَدَّثُ فِيهَا. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم:  فَإِذَا أَبَيْتُمْ إِلَّا الْمَجْلِسَ فَأَعْطُوا الطَّرِيقَ حَقَّهُ. قَالُوا: وَمَا حَقُّهُ؟ قَالَ: غَضُّ الْبَصَرِ، وَكَفُّ الْأَذَى، وَرَدُّ السَّلَامِ، وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ»[۱]: (از نشستن بر سرِ راه‌ها (و معابر عمومی) بپرهيزيد؛ اصحاب رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم عرض کردند: ‌ای رسول الله، چاره‌ای جز اين نداريم؛ زيرا می‌نشينيم و با هم صحبت می‌کنيم، رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمودند: حال که چنين است، پس حقّ راه را رعايت کنيد، پرسيدند: حقّ راه چيست؟ فرمودند: حفاظت چشم‌ها، اجتناب از اذيت و آزار رهگذران، دادن جواب سلام و امر به معروف و نهی از منکر).

این حقوق پنج‌گانه اگر چه در حدیث درباره‌ی کسی می‌باشد که در راه می‌نشیند ولی برای کسی که از راه عبور می‌کند نیز واجب است؛ لذا حفاظت از چشم‌ها، اجتناب از اذیت و آزار، جواب دادن سلام و امر به معروف و نهی از منکر برای هر کسی واجب است، بنابراین برای هر کسی واجب است که از اذیت و آزار اجتناب کند و نگاه خود را از چیزی که برای او جایز نیست، بپوشاند و جواب سلام را بدهد و امر به معروف و نهی از منکر نماید لذا اگر آن دوستانت چیزهایی که از آن نهی کردی را رها نمودند که برای تو و آن‌ها خیر است و اگر کارهای نیک انجام دادند و از بدی‌ها و زشتی‌ها دوری کردند، به دوستی‌ با آن‌ها ادامه بده اما اگر بر آنچه (از گناه قرار) دارند اصرار ورزیدند و آنچه الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از امثال این‌ها و مانند آن و بزرگ‌تر از آن را که حرام کرده است دست‌ برندارند، پس برای تو جایز نیست که با آن‌ها دوستی کنی چون همراه بودن با کسی که بدی را انجام می‌دهد، حکم فاعل آن بدی را دارد زیرا الله  سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {وَقَدۡ نَزَّلَ عَلَیۡكُمۡ فِی ٱلۡكِتَـٰبِ أَنۡ إِذَا سَمِعۡتُمۡ ءَایَـٰتِ ٱللَّهِ یُكۡفَرُ بِهَا وَیُسۡتَهۡزَأُ بِهَا فَلَا تَقۡعُدُوا۟ مَعَهُمۡ حَتَّىٰ یَخُوضُوا۟ فِی حَدِیثٍ غَیۡرِهِۦ} [سوره النساء: ۱۴۰]: (و مسلماً (الله) در قرآن (این حکم) را بر شما نازل کرده که چون شنیدید (افرادی) آیات الله را انکار می‌کنند و آن را به ریشخند می‌گیرند با آنان ننشینید تا به سخن دیگری بپردازند).

 در این مناسب دوست دارم آنچه برخی مردم از این حدیث می‌فهمند را ذکر کنم که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «مَنْ رَأَى مِنْكُمْ مُنْكَرًا فَلْيُغَيِّرْهُ بِيَدِهِ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ، وَذَلِكَ أَضْعَفُ الْإِيمَانِ»[۲]: (هریک از شما منکری دید باید آن را با دستش تغییر دهد، و اگر نتوانست با زبانش، و اگر نتوانست با قلبش، و آن ضعیف ترین ایمان است) برخی از مردم از این حدیث فهمیده‌اند کسی با شخصی که منکری انجام می‌دهد بشیند و در قلبش از آن منکر بدش بیاید پس از آن سالم مانده است در صورتی که این اشتباه می‌باشد چون کسی که قلبش از آن کراهت داشته باشد نمی‌تواند در آن مکان یا حالتی که از آن بدش می‌آید، بماند لذا اگر بدش می‌آید آنجا را ترک می‌کند چون که ترک کسی که فاعل منکر است، انکار با قلب می‌باشد زیرا (این) علامت آن است اما این که با آن‌ها بشینی و بگویی: من از آنچه انجام می‌دهند بدم می‌آید مخالف واقع می‌باشد یعنی نشستن تو با اهل منکر؛ بنابراین انکار قلبی امکان ندارد مگر این که مکان معصیت و کسی که آن معصیت را انجام می‌دهد ترک نمایی.

[۱] صحیح بخاری: كتاب المظالم والغصب باب أفنية الدور والجلوس فيها، والجلوس على ﴾ الصعدات، شماره (۲۳۳۳)، و صحیح مسلم: كتاب اللباس والزينة، باب النهي عن الجلوس في الطرقات، و شماره (۲۱۲۱).

[۲] تخریج آن گذشت.