(۶۱۰۴) سوال: اگر کسی که قسم یاد نموده می‌‌خواهد کفاره‌‌ی قسم خود را به یک مسکین دهد و نمی‌‌تواند به ده مسکین غذا دهد یا اینکه به خاطر بیماری نمی‌‌تواند روزه بگیرد؛ چه کاری انجام دهد؟ همچنین در مورد فدیه‌‌ی روزه در رمضان اگر توانایی غذا دادن سی مسکین نداشته باشد و نتواند روزه بگیرد؛ چه کاری انجام دهد؟ مسکین چه صفاتی دارد یعنی چه زمانی شخص مسکین محسوب می‌‌شود؟ آیا تفاوتی میان فقیر و مسکین وجود دارد؟ لطفا پاسخ دهید. جزاکم الله خیرا.

جواب:

هرگاه کفاره‌‌ی قسم بر شخص لازم باشد و توانایی غذا دادن و روزه گرفتن را نداشته باشد، کفاره از او ساقط می‌‌شود، به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ}[التغابن: ۱۶]: (پس تا (جایی که) می‌توانید تقوای الله را پیشه کنید) همچنین: {لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا}[البقرة: ۲۸۶]: (الله هیچ کس را جز به اندازه‌‌ی توانش تکلیف نمی‌‌کند) همچنین فرموده‌‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «إذا أمرتکم بأمر فأتوا منه ما استطعتم»[۱]: (هرگاه شما را به چیزی امر نمودم به اندازه‌‌ی توان آن را انجام دهید) و چیزی بر او لازم نیست، زیرا از جمله قواعد مقرر این است که واجبات به وسیله‌‌ی ناتوانی ساقط شده و به جایگزین آن در صورتی که داشته باشد تغییر می‌‌کند یا به چیز دیگری زمانی که جایگزین نداشته باشد تغییر می‌‌کند. اگر در جایگزین آن نیز ناتوان باشد به طور کلی از او ساقط می‌‌شود. به نسبت روزه‌‌ی رمضان بر شخص واجب است روزه رمضان را بگیرد. اگر بیمار باشد می‌‌تواند روزه نگیرد و تا زمانی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ او را سالم نماید صبر کند مگر اینکه بیماری مستمر باشد که در این حالت بر او غذا دادن لازم است و اگر چیزی را برای غذا دادن نیابد به دلیل آنچه گفته شد از او ساقط می‌‌شود.

تفاوت میان فقیر و مسکین: اگر یکی از آن دو بدون دیگری ذکر شود به یک معنا است. مثلا اگر گفتیم: به ده فقیر غذا بده؛ در این جا تفاوتی بین فقیر و مسکین نیست و اگر گفتیم ده مسکین غذا بده؛ تفاوتی بین مسکین و فقیر نیست. اما اگر فقیر و مسکین در یک کلام ذکر شدند همان‌‌طور که در آیه‌‌ی صدقات آمده: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا}[التوبة: ۶۰]: (صدقات (وزکات‌‌ها) مخصوص فقرا ومساکین وکار گزاران (جمع آوری) آن است) هر دو در نیاز مشترک هستند اما فقیر نیازمندتر از مسکین است، به همین دلیل برخی از اهل علم می‌‌گویند: فقیر کسی بوده که کمتر از نصف آنچه کفایت است را داشته و مسکین کسی است که نصف و کمتر از کفایت را دارد.

[۱] بخاری: کتاب الإعتصام بالکتاب والسنة، باب الاقتداء بسنن رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ، شماره­ی (۶۸۵۸)، ومسلم: کتاب الحج، باب فرض الحج مرة فی العمر، شماره­ی (۱۳۳۷).