(۶۰۷۶) سوال: او بسیار قسم یاد می‌‌کند و در کتاب توحید کلاس سوم راهنمایی خواندم که زیاد قسم یاد کردن منجر به شرکی که با کمال توحید منافات دارد می‌‌شود؛ چه چیزی بر من لازم است؟ زیرا من قسم یاد نموده و برخی اوقات قسم خود را عملی نمی‌‌کنم و کفارات بر من زیاد شده است و فراموش کرده‌‌ام که آیا کفاره‌‌ی این قسم را داده‌‌ام یا خیر؟ در چنین حالتی چه چیزی بر من واجب است؟

جواب:

الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ}[المائدة: ۸۹]: (و قسم‌‌های خود را حفظ کنید) این آیه تفسیر شده به اینکه انسان در قسم زیاده‌‌روی نکند و شکی نیست که زیاده‌‌روی در قسم دلالت دارد بر اینکه انسان به قسم اهمیت نمی‌‌دهد، در حالی که قسم امری بزرگ بوده و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر کسی که به قسم خود عمل نکند کفاره واجب نموده است. بنابراین این سؤال کننده را از زیاده‌‌روی در قسم نهی نموده و می‌‌گوییم:  اگر قسم به‌‌طور زیاد بر زبان بدون قصد جاری باشد، انسان به خاطر آن مؤاخذه نمی‌‌شود و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {لَّا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ}[البقرة: ۲۲۵]: (الله شما را بخاطر سوگند‌‌هایی که بیهوده و بدون قصد یاد می‌‌کنید مؤاخذه نمی‌‌کند ولی شما را به آنچه دل‌‌هایتان کسب کرده (از روی اختیار و قصد بوده) مؤاخذه می‌‌کند) و در آیه‌‌ای دیگر: {وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا عَقَّدتُّمُ الْأَيْمَانَ ۖ}[المائدة: ۸۹]: (اما شما را بخاطر سوگندهایی که (از روی قصد) یاد نموده‌‌اید، مؤاخده می‌کند) لذا این آیات دلالت می‌‌دهند بر اینکه قسم به‌‌طور زیاد که بر زبان بدون قصد جاری است از جمله چیزهایی بوده که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ -الحمدلله- آن را مورد عفو قرار داده است. این سؤال کننده و دیگران را نصیحت می‌‌کنم به اینکه قسم خود را همراه با (إن شاء الله) ذکر کنند یعنی بگوید: (به الله قسم إن شاء الله) تا اینکه در رسیدن به خواسته‌‌اش آسان‌‌تر و از وجوب کفاره در صورت قسم گیر شدن در امان بماند، زیرا اگر کسی قسم یاد کند و بگوید: إن شاء الله، قسم گیر نمی‌‌شود و کسی که قسم یاد نموده و بگوید: إن شاء الله، الله امر او را آسان‌‌تر می‌‌کند و دلیل آن این فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است: {وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَٰلِكَ غَدًا * إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّهُ}[الکهف: ۲۳-۲۴]: (و هرگز درباره‌‌ی هیچ چیز نگو: من فردا آن را انجام می‌‌دهم *  مگر اینکه الله بخواهد) همچنین در حدیث صحیح از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت شده که پیامبر الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ سلیمان بن داود قسم یاد نمود که امشب با نود زن همبستر شده و از هر یک فرزندی متولد می‌‌شود که در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌جنگد. به او گفته شد: بگو! إن شاء الله، اما با اعتمادی که به قدرت و جدیت خود داشت نگفت یا اگر اینکه بگوید: إن شاء الله، چه بسا موجب سهل انگاری او در انجام این کار شود، زیرا می‌‌دانست اگر بگوید: إشاء الله، قسم گیر نخواهد شد. بنابراین با نود زن همبستر شد اما فقط از یکی از آن‌‌ها نصف انسان به دنیا آمد. بسیار پر برکت بوده الله که آفریدگار و دانا است تا اینکه به او نشان دهد آنچه الله بخواهد می‌‌شود و آنچه نخواهد نمی‌‌شود و انسان چه بسا چیزی را با جدیت بخواهد، اما بنابر خواسته‌‌اش پیش نرود. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «لو قال: إن شاء الله لم یحنث ولقاتلوا في سبیل الله»[۱]: (اگر إن شاء الله می‌‌گفت قسم گیر نمی‌‌شد و در راه الله می‌‌جنگیدند) و این دلالت می‌‌دهد بر اینکه هرگاه قسم یاد نمود و گفت: إن شاء الله، امور او میسر می‌‌شود همچنین در صورتی که خلاف قسم خود نمود قسم گیر نمی‌‌شود، زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «من حلف علی یمین فقال: إن شاء الله فلا حنث عليه، أو قال: لم یحنث»[۲]: (کسی که قسم یاد نمود سپس گفت: إن شاء الله؛ قسم گیر نمی‌‌شود) لذا انسان زبان خود را عادت دهد به اینکه هنگام قسم إن شاء الله بگوید تا اینکه اگر خواسته‌‌اش عملی نشد از کفاره در امان بماند و اشکالی ندارد همان‌‌طور که قسم را بلند می‌‌گوید آن را بلند بگوید یا اینکه آهسته بگوید طوری که کسی دیگر نشنود.

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] تخریج آن گذشت.