(۶۰۵۲) سوال: روزی حساب و مزد کارگران پدرم را می‌‌نوشتم. آنگاه بین دو کارگر و پدرم سوء تفاهمی در قسمتی از حقوق رخ داد و به خاطر برخی از شبهاتی که در نوشتن آشکار شد، به الله قسم یاد نمودم که ننویسم سپس بعد از آن برای افرادی غیر از این دو نفر نوشتم، حکم این قسم چیست؟ با توجه به اینکه فقط بدین سبب قسم یاد نمودم و برای این دو نفر چیزی ننوشتم؟ الله شما را توفیق دهد.

جواب:

می‌‌گوییم: هرگاه انسان قسم به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را با مشیئت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ همراه سازد در صورتی که خلاف قسم خود نمود، چیزی بر او نیست. مانند اینکه بگوید: به الله قسم إن شاء الله این کار را انجام نمی‌‌دهم سپس آن کار را انجام داد یا گفت: به الله قسم إن شاء الله این کار را انجام می‌‌دهم سپس آن کار را انجام نداد، چیزی بر او نیست، زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «من حلف علی یمین فقال: إن شاء الله لم یحنث»[۱]: (کسی که قسم یاد نمود سپس گفت: إن شاء الله؛ قسم گیر نمی‌‌شود) اما اگر إن شاء الله نگفت و قسمی به نسبت آینده یاد نمود که کاری را انجام می‌‌دهد یا نمی‌‌دهد سپس آن کار را انجام داد، اگر نیت داشته، بر حسب نیت او است یا اگر دارای سبب بوده، حکم به سبب بر می‌‌گردد و در غیر این صورت دلالت لفظ اعتبار دارد. بنابراین اگر قسم این برادر را بر قواعد پیاده کنیم می‌‌گوییم: هنگامی که قسم یاد نموده که ننویسد، اگر نیت او این بوده فقط برای این دو نفر ننویسد، هرگاه برای غیر از این دو نفر نوشت با توجه به قصدش، چیزی بر او نیست و اگر نیت او این بوده که اصلا ننویسد تا اینکه چنین مشکلاتی پیش نیاید، برای هیچ کدام ننویسد در صورتی که نوشت بر او کفاره واجب می‌‌شود. کفاره‌‌ی قسم چهار چیز است. در سه تا از آنها اختیار دارد و یکی از آنها به صورت ترتیبی است: آزاد کردن برده یا غذا دادن یا لباس پوشاندن ده مسکین، این سه مورد اختیاری است یعنی اگر یکی را انجام داد کفایت است و در صورتی که نیافت، سه روز پی در پی روزه بگیرد. غذا دادن مساکین به دو صورت است: به آنها نهار یا شام می‌‌دهد به این معنا که ده فقیر را به نهار دعوت نموده و از آن می‌‌خورند و سیر می‌‌شوند که او را از کفاره کفایت می‌‌کند یا به آنها غذا می‌‌دهد، در این صورت به آنها برنج می‌‌دهد، در اینجا به نسبت کشور خود صحبت می‌‌کنم؛ زیرا متوسط آنچه امروزه به خانواده از غذا می‌‌دهیم برنج است و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌‌‌فرماید: {إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ}[المائدة: ۸۹]: (پس کفاره‌‌ی آن اطعام ده مسکین است از غذاهای متوسطی که به خانواده‌‌ی خود می‌خورانید} و مقدار آن به صاع نبوی دو کیلو و چهل گرم است. این صاع نبوی را به چهار نفر می‌‌دهد سپس یک صاع دیگر به چهار نفر سپس نصف صاع را به دو نفر می‌‌دهد. در اینجا خوب است که به همراه برنج به آنها چیزی مانند گوشت دهیم تا اینکه غذای آنان کامل شود. اگر کسی گفت: آیا این کیلوها را بر یک نفر یک نفر توزیع کنم؟ می‌‌گوییم: خیر، لازم نیست. مهم این است که ده نفر باشند، هر چند که در یک خانه باشند، زیرا مقصود ده نفر بوده و تفاوتی ندارد در یک خانه یا جدا باشند. برخی از مردم عوام تصور می‌‌کنند کفاره‌‌ی قسم سه روز روزه است در حالی که این‌‌گونه نیست، زیرا سه روز روزه گرفتن جایز نیست مگر زمانی که نمی‌‌تواند ده مسکین را غذا داده یا لباس بپوشاند یا اینکه برده آزاد کند.

[۱] تخریج آن گذشت.