(۴۳۶۷) سوال: هنگامی که عمره را ادا کردم آیا بر من طواف وداع لازم است و من عمره را بدون طواف وداع ادا کرده‌ام و اگر طواف وداع واجب است چه چیزی برای من لازم واجب می‌باشد ؟ لطفاً مرا راهنمایی کنید بارک الله فیکم.

جواب:

هنگامی که کسی برای عمره می‌آید، طواف، سعی و تراشیدن سر یا کوتاه کردن آن را که به جا آورد از دو حالت خارج نیست: یا این که نیت خروج از مکه را بعد از انتهای عمره دارد که در این صورت طواف وداع برای او لازم نیست و یا این که او عزم باقی ماندن در مکه را بعد از انتهای عمره را دارد لذا در صورتی که بعد از عمره در مکه باقی بماند اگرچه یک ساعت نیز باشد باید طواف وداع را به جا آورد زیرا در صحیحین از حدیث این عباس رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ ثابت است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرموده است: «لا ينفِرْ أحدٌ حتَّى يكونَ آخرَ عهدِه الطَّوافُ بالبيتِ»[۱] : (کسی از مکه خارج نشود مگر این که آخرین کارش طواف (وداع) باشد): و در لفظ دیگر آمده است: «أُمِرَ الناس أن يكون آخر عَهْدِهِمْ بالبيت، إلا أنه خُفِّفَ عن المرأة الحائض»[۲] : (به مردم امر شد كه آخرين عمل شان در ايام حج، طواف (وداع) باشد مگر زنان حائضه كه از اين قانون مستثنا می باشند): و این شامل حج و عمره می‌باشد لذا عمره در حج داخل شده است و برای همین حج اصغر نامیده شده است و در صحیح بخاری و غیره از حدیث یَعْلَی بن أُمیَّه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ ثابت است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «وَاصْنَعْ فِي عُمْرَتِكَ كَمَا تَصْنَعُ فِي حَجَّتِكَ»[۳] : (آنچه را كه در حج انجام می دهی، در عمره نيز انجام بده): و این عام شامل هر آنچه در حج انجام می‌شود، می‌باشد که در عمره نیز انجام شود مگر آنچه با دلیل از نص و اجماع ثابت است که مخصوص حج است مانند وقوقف در عرفه و شب ماندن در مزدلفه و رمی جمرات که در عمره مشروع نیستند و این قول راجح در نزد من است.

و بعضی از اهل علم می‌گویند: عمره طواف وداع ندارد زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «لا ينفِر أحدٌ حتَّى يكونَ آخرَ عهدِه الطَّوافُ بالبيتِ»[۴] : (کسی از مکه خارج نشود مگر این که آخرین کارش طواف (وداع) باشد): و این را در حجة الوداع گفتند و در عمره نگفتند ولی در جواب به این حدیث گفته می‌شود: این‌که این قول رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در حج می‌باشد منافاتی با واجب بودن آن در عمره ندارد و این قولش در مورد بوده است که در ابتدای تشریع آن بوده لذا طواف وداع مشروع نبوده مگر از باب این قول و مشخص است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم دو بار قبل از حج دو بار عمره کردند: یک در عمره قضاء و یک نیز در عمره‌ی جِعرانه و از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نقل نشده است که طواف وداع کرده باشد و یا به آن امر کرده باشد زیرا ابتدای وجوب آن در حجة الوداع بوده است، والله أعلم.

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] تخریج آن گذشت.

[۳] رواه البخاری (۱۵۳۶).

[۴] تخریج آن گذشت.