(۳۹۰۵) سوال: آیا استفاده از خمیردندان، پودر و مسواک در رمضان در حالی که شخص قصد مضمضه ندارد، جایز است؟

جواب:

الله جَلَّ‌جَلَالُهُ در قرآن كريم می‌فرماید: {وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَاناً لِكُلِّ شَيْءٍ} [النحل: ۸۹] : (این کتاب را که روشنگر هر چیزی است بر تو نازل کردیم). بنابراین هر آن‌چه مردم در امور دین، دنیا، زندگی و آخرتشان نیاز داشته باشند، الله جَلَّ‌جَلَالُهُ آن ‌را در کتابش بیان نموده و بر زبان رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم جاری ساخته است. پوشیده نیست که الله جَلَّ‌جَلَالُهُ خوردن، نوشیدن و هم‌بستری را بر روزه‌دار حرام نموده و فرموده است: {فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمْ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنْ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنْ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيام إِلَى اللَّيْلِ} [البقرة: ۱۸۷] : (اکنون با آنان هم‌بستری کنید و آن‌چه را که الله برایتان مقدّر نموده، جویا شوید؛ و بخورید و بیاشامید تا روشنی فجر در سپیده‌دم از سیاهی شب برایتان آشکار گردد؛ سپس روزه را تا این که شب فرا برسد تکمیل نمایید).

خوردن و نوشیدن به اجماع و اتفاق‌ علما، روزه را باطل می‌کند. همچنین بنابر آن‌چه می‌دانیم بر اساس اجماع علما، چیزی که فقط به دهان می‌رسد، روزه را باطل نمی‌کند. روزه‌دار با آب مضمضه می‌کند، آب به دهانش می‌رسد و بنا بر اجماع، روزه‌اش باطل نیست. در این‌جا سه مسئله وجود دارد:

اول: دهان؛ با رسیدن به دهان، بنا بر اجماع علما، روزه باطل نمی‌شود.

دوم: معده؛ بنا بر آن‌چه می‌دانیم به اجماع، هر چیزی که به معده برسد، روزه را باطل می‌کند. البته درباره‌ی برخی چیزها که وارد معده می‌شود مانند چیزهایی که برای تغذیه نیست، اختلاف نظر وجود دارد اما این اختلاف، قابل توجه نیست؛ بنابراین هر چیزی که به معده برسد، بدون شک روزه را باطل می‌کند.

سوم: درباره‌ی چیزی که به حلق برسد و به معده نرسد، اختلاف نظر وجود دارد که آیا روزه را باطل می‌کند یا خیر؟

بعد از این مقدمه، برایمان روشن می‌شود که استفاده از خمیردندان برای پاکیزگی و خوشبو کردن دهان برای روزه‎‌دار تا وقتی که به معده نرسد، ایرادی ندارد؛ اگر با اختیار خودش به معده برسد، باطل کننده است اما اگر مقداری از ‌اختیار وی خارج شده و از دهان وارد معده شود، روزه را باطل نمی‌کند زیرا از شروط باطل کردن، این است که روزه‌دار، چیز باطل کننده را عمدا انجام دهد در حالی که این شخص، عمدا چنین نکرده است.

جایز بودن مسواک برای روزه‌دار، دلیلی برای این مسئله است؛ بلکه مسواک برای روزه‌دار در آغاز و پایان روز، براساس دیدگاه برتر و راجح، مشروع است. عامر بن ربيعه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ گفت: «رأيتُ النَّبِيّ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ما لا أحصي يتسوك وهو صائم»[۱] : (رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم را بی‌شمار دیده‌ام که مسواک می‌زد در حالی‌که روزه‌دار بود). همچنین رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «لولا أن أشُقَّ على أمتي لأمَرتُهُم بالسِواكِ عندَ كلِ صلاة»[۲] : (اگر برای امتم دشوار نبود، به آنان دستور می‌دادم که هنگام هر نماز، مسواک بزنند). از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت نیست که مسواک زدن برای روزه‌دار بعد از زوال خورشید را استثنا کرده باشد و اصل، باقی ماندن نصوص بر عموم آن است؛ بنابراین برای روزه‌دار جایز است که مسواک بزند و از خمیردندان استفاده کند اما باید مراقب باشد که چیزی به معده‌اش نرسد. همچنین اگر دهانش از شدت تشنگی خشک شود، جایز است که آب در دهانش بچرخاند تا دهانش مرطوب شود و حرف زدن نیز برایش آسان شود. هیچ یک از این‌ موارد، روزه را باطل نمی‌کند.

۱-سنن ترمذی: كتاب الصوم، باب ما جاء في السواك للصائم، شماره (٧٢٥).

۲-صحیح بخاری: كتاب الجمعة، باب السواك يوم الجمعة، شماره (۸۸۷). صحیح مسلم: كتاب الطهارة باب السواك، شماره (٢٥٢).