(۳۷۴۷) سوال: اگر شوهر مثلا برای پرداخت بدهی، محتاج و نیازمند باشد، حکم پرداخت زکات به او چیست؟

جواب:

پرداخت زکات به شوهر اگر برای پرداخت بدهی، نیازمند باشد جایز است و ایرادی ندارد؛ در حدیث چنین آمده است: «حث النَّبِيّ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم على الصدقة ذات يوم فأخبرت امرأة عبد الله بن مسعود زوجها بذلك فطلب أن تتصدق عليه وعلى أولاده ولكنها سألت النَّبِيّ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فقال: صدق عبد الله بن مسعود، زوجُكِ وولدُكِ أحَقُّ من تَصدَّقتِ عليه»[۱] : (روزی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به صدقه دادن تشویق نمود. همسر عبدالله بن مسعود رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا این مسئله ‌را به شوهرش خبر داد. عبدالله از همسرش خواست که صدقه‌اش را به او و فرزندانش بدهد. همسرش از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در این مورد پرسید و ایشان فرمود: عبدالله بن مسعود درست گفته است. شوهر و فرزندت شایسته‌ترین کسانی هستند که به آنان صدقه می‌دهی). همچنین زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ ویژگی‌های مشخصی را برای اهل زکات، بیان نموده است: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاِبْنِ السَّبِيلِ} [التوبة: ۶۰] : (صدقات فقط مختص فقیران، مساکین، متصدیان اداره‌ی آن، کسانی که دل‌هایشان را باید به دست آورد، برای آزادی بردگان، بدهکاران، در راه الله و در راه درماندگان است). در قرآن و سنت هیچ مطلبی نیامده که زن را از پرداخت زکات به شوهرش منع کرده باشد یا شوهر را از پرداخت زکات به همسرش منع کرده باشد لذا هرگاه ویژگی‌های بیان شده درباره‌ی هر کسی صدق کند، پرداخت زکات به او جایز است؛ مگر این که مبلغی را که زکات دهنده به شخص دیگری می‌دهد، حقّ واجبی باشد که پرداخت آن بر زکات دهنده واجب است که در این صورت، جایز نیست. بدیهی است که تأمین مخارج شوهر و پرداخت بدهی‌ وی بر همسرش واجب نیست لذا می‌گوییم: اگر پدر، بدهکار باشد و نتواند قرضش را بپردازد، جایز است که فرزند از زکات خود، بدهی پدرش را بپردازد. همچنین اگر شوهر، قرض همسرش که توانایی بازپرداختش را ندارد را بپردازد، ایرادی ندارد زیرا ویژگی بدهکار بودن در مورد آنان صدق می‌کند؛ اما اگر کسی بخواهد زكاتش را به پسرش بدهد تا جایگزین هزینه‌ی تأمین مخارجش باشد، در حالی ‌که پدر که می‌تواند زکات بپردازد می‌تواند مخارج فرزندش را نیز تأمین کند، جایز نیست که زکاتش را به پسرش بدهد زیرا با این کار، از انجام یک واجب، گریخته است. بنابراین قاعده در مورد اهل زکات این است: هر کس ویژگی‌های اهل زکات را داشته باشد، پرداخت زکات به او جایز می‌باشد اما اگر صاحب زکات، با پرداخت زکاتش به وی از انجام واجب شرعی می‌گریزد، جایز نیست.

سؤال: شیخ بزرگوار! آیا مادر نیز می‌تواند زکاتش را به فرزندانش بدهد؟

جواب: بله، مادر می‌تواند اگر فرزندانش فقیر و نیازمند باشند و تأمین مخارجشان بر او واجب نباشد، زکاتش را به آنان بدهد اما اگر نفقه‌ی فرزندانش بر وی واجب است زیرا بسیار ثروتمند است و فرزندانش فقیر و محتاج هستند، باید از مال خویش مخارج آنان را تأمین کند؛ اما اگر فرزندانش بدهکار باشند و توانایی پرداخت بدهی را نداشته باشند، می‌تواند بدهی آنان را از زكاتش بپردازد.

۱-صحیح بخاری: کتاب الزکاة، باب الزکاة علی الأقارب، شماره (۱۳۹۳).