(۳۴۱۹) سوال: برادری دارم که در اثر حادثه فوت نمود آیا برای ما جایز است که به جای او قربانی نموده و حج انجام دهیم ؟ لطفاً پاسخ دهید.

جواب:

قول راجح از اقوال اهل علم در این مسئله این است که برای انسان جایز است که عبادت را برای الله رَحِمَهُ‌الله به این نیت که ثوابش به مرده‌ای از مردگان مسلمانان برسد، انجام دهد. حال فرقی ندارد از خویشاوندانش باشد یا اینکه از خویشاوندان او نباشد، این قول راجح در این مسئله است و فرقی ندارد که صدقه یا حج یا روزه یا نماز یا غیر از این‌ها باشد ؛ لذا برای انسان جایز است که عمل نیکش را به مرده‌ای از مسلمانان اهدا نماید اما این از امور مطلوب و پر فضیلت نیست بلکه بهتر این است که برای مرده به جای اینکه صدقه دهد یا قربانی نماید یا حج انجام دهد، دعا نماید؛ زیرا دعا آن چیزی است که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به آن راهنمایی نموده‌اند و از ایشان ثابت است که فرمودند: «إِذَا مَاتَ الإنْسَانُ انْقَطَعَ عنْه عَمَلُهُ إِلَّا مِن ثَلَاثَةٍ: إِلَّا مِن صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو له.»[۱] یعنی: (هرگاه فرزند آدم بميرد عمل او قطع می‌شود مگر از سه چيز: صدقه‌ی جاريه، علمی که از آن سود برده شود یا فرزند صالحی که برای او دعا کند).

فرمودند فرزند صالحی که برای او دعا می‌کند و نفرمود فرزند صالحی که برایش صدقه می‌دهد یا حج انجام می‌دهد و یا شبیه این‌ها از اعمال نیک و با این وجود که حدیث در سیاق عمل است اما زمانی که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به جای ذکر نمودن انجام عمل برای میت، دعا را ذکر نمودند، دانسته می‌شود که دعا بهتر است. بنابراین برادران مسلمانم را نصیحت می‌کنم به دعا نمودن بر مردگانشان به جای اهدا نمودن طاعات به آن‌ها حریص باشند و اینکه طاعات را برای خود قرار دهند ؛ زیرا انسان زنده نیازمند است و در حدیثی وارد شده که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «مَا مِنْ أَحَدٍ يَمُوتُ إِلاَّ نَدِمَ، قَالُوا وَمَا نَدَامَتُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: إِنْ كَانَ مُحْسِنًا نَدِمَ أَنْ لاَ يَكُونَ ازْدَادَ وَإِنْ كَانَ مُسِيئًا نَدِمَ أَنْ لاَ يَكُونَ نَزَعَ»[۲] یعنی: (هیچ یک از شما نمی‌میرد مگر اینکه پشیمان می‌شود، گفتند: پشیمانی وی چیست‌ای رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ، فرمود: اگر نیکوکار باشد پشیمان می‌شود که چرا بیشتر انجام نداده است و اگر گناهکار باشد پشیمان می‌شود که چرا توبه نکرد).

و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: { حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ* لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ  كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا  وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ}[مؤمنون: ۹۹- ۱۰۰] ترجمه: (تا زمانی ‌که مرگ یکی از آن‌ها فرا رسد، گوید: پروردگارا! مرا (به دنیا) باز گردان، که در آنچه (در دنیا) ترک (و کوتاهی) کرده‌ام، کار شایسته‌ای انجام دهم)

همچنین الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ١٠ وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا  وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}[المنافقون: ۱۰-۱۱] ترجمه: (و از آنچه به شما روزی داده‌ایم، (در راه الله) انفاق کنید، پیش از آن که مرگ به سراغ یکی از شما آید، پس بگوید: پروردگارا! ‌ای کاش (مرگ) مرا مدت کمی با تأخیر می‌انداختی، تا (در راه تو) صدقه بدهم و از صالحان باشم. و الله هرگز (مرگ) کسی را هنگامی‌که اجلش فرا رسد به تأخیر نمی‌اندازد، و الله به آنچه می‌کنید آگاه است)

پس تو‌ای شخص زنده‌ای که نیاز به عمل صالح داری، اعمالت را برای خودت قرار ده و برای اموات از جمله پدر، مادر، برادران و خواهرانت و دیگر مسلمانان دعا کن این همان چیزی است که سنت رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بر آن دلالت دارد اما با وجود همه‌ی این‌ها اگر انسانی به جای میتی صدقه دهد یا روزه بگیرد یا نماز بخواند و هدفش این باشد که پاداشش به آن میت برسد اشکالی ندارد.

(۱⁾ [تخریج آن گذشت.]

(۲⁾ [تخریج آن گذشت.]