(۳۰۶۸) سوال: شیخ بزرگوار! شروطی که برای خطیب در خطبه‌‌ی جمعه واجب است چیست؟ و واجب است شامل چه چیزهایی باشد؟

جواب:

جواب بر این سؤال این است که دانسته شود خطبه‌‌ی جمعه خطبه‌‌ی بسیار مهمی است و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به آن امر نموده است الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ۚ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَفَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَوَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا ۚ قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ ۚ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}[جمعه: ۹-۱۱](ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که در روز جمعه برای نماز اذان گفته شد به سوی (نماز و) ذکر الله بشتابید و خرید و فروش را رها کنید اگر بدانید این برای شما بهتر استپس هنگامی که نماز پایان یافت (برای کسب رزق و روزی) در زمین پراکنده شوید و از فضل الله طلب کنید و الله را بسیار یاد کنید تا رستگار شویدو (ای پیامبر! برخی از این مردم) هنگامی که تجارتی یا سرگرمی‌‌ را ببینند به سوی آن پراکنده می‌شوند و تو را ایستاده (بر منبر) رها می‌کنند بگو: آنچه در نزد الله است بهتر از سرگرمی و تجارت است و الله بهترین روزی‌دهندگان است) و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ کسانی که آن را انجام داده و نماز می‌‌خوانند را ستایش نموده است و می‌‌فرماید: {قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَكَّىٰوَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّىٰ}[أعلی: ۱۴- ۱۵]: (یقیناً کسی که خود را پاک (وتزکیه) کند رستگار شدو نام پروردگارش را یاد کرد پس نماز گزارد) و پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم صحبت کردن در حال خطبه را حرام گوش دادن به آن را واجب کرده است پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «إذا قلت لصاحبك: أنصت و الإمام يخطب فقد لغوت» همچنین رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «الذي يتكلم يوم الجمعة و الإمام يخطب كمثل الحمار يحمل أسفارا» : (هرگاه به دوستت در روز جمعه گفتی: ساکت شو در حالی که امام خطبه می‌‌گفت دچار لغو شده‌‌ای همچنین رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: کسی که در روز جمعه صحبت می‌‌کند در حالی که امام خطبه می‌‌گوید مانند الاغی است که کتاب‌‌های را حمل می‌‌کند) و این دلالت بر اهمیت خطبه و این که گوش دادن به آن واجب است می‌‌دهد به همین دلیل هنگامی که مردی در روز جمعه وارد مسجد شد در حالی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در حال خطبه بود سپس نشست پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به او فرمود: آیا نماز خواندی؟ گفت: خیر، فرمود: «قم فصل رکعتین، و تجوز فیهما» : (بلند شو و دو رکعت نماز به صورت خلاصه بخوان) لذا به او امر نمود که در حال خطبه نماز را سبک بخواند به صورتی که با طولانی نماز از گوش دادن به خطبه مشغول نشود.
اگر خطبه این قدر اهمیت دارد بر خطیب واجب است که خطبه‌‌ی تأثیر گذار و سودمندی را بخواند تا آن چه مردم بر آن هستند را معالجه کند و این بر حسب حالات و زمان‌‌ها متغیر است لذا خطیب در خطبه‌‌ای که القا می‌‌کند و قصد معالجه‌‌ی چیزی که مردم بر آن هستند را دارد در آن مقتضای مصلحت را رعایت کند به عنوان مثال: اگر خطیب قبل از ماه رمضان خطبه می‌‌گوید مناسب است در مورد احکام روزه‌‌، احکام قیام و احکام زکات صحبت کند زیرا همه‌‌ی این‌‌ها از جمله چیزهایی است که در رمضان انجام می‌‌شود روز و قیام که آشکار است اما زکات به این دلیل که غالب مردم زکات مال خود را -یا حداقل مال خود را حساب می‌‌کنند تا زکات آن را بدانند- در رمضان پرداخت می‌‌کنند.
اگر در زمان قحطی و خشکسالی است مردم را به آن چیزی که باعث قحطی شده یعنی گناهان پند و هشدار دهخد همان‌‌طور که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىٰ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَٰكِن كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُم بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ}[أعراف: ۹۶](واگر اهل شهرها (وآبادی‌‌ها) ایمان می‌‌آوردند وتقوا پیشه می‌‌کردند قطعاً (درهای) برکات از آسمان و زمین را بر آن‌‌ها می‌‌گشودیم واما (آن‌‌ها آیات وپیامبران ما را) تکذیب کردند پس ما (نیز) آن‌‌ها را به کیفر آنچه انجام می‌‌دادند فرو گرفتیم).
اگر در زمان غفلت مردم از چیزی که شایسته است به آن روی آورده از جمله عبادت و علم و… است آن‌‌ها را به آن چه به خاطر آن از آن‌‌ها فوت می‌‌شود یاد آوری کند.
اگر در زمان جنگ است آن‌‌ها را به آن چه مناسب حال است یاد آوری کند و اگر در زمانی است که گروه‌‌ها زیاد به آن کشور می‌‌آیند -مانند کشورهای توریستی یا کشورهایی که دارای اماکن عبادی است- آن‌‌ها را به آن چه مناسب حال این گروه‌‌ها است پند دهد تا اینکه همراه خود چیزی را که به اقوامشان سود می‌‌رساند حمل کنند این مهم‌‌ترین چیزی است که یک خطیب باسد رعایت کند.
آداب خطبه زیاد است از جمله‌‌ی آن‌‌ها: خطیب در خطبه‌‌اش قوی و به نسبت معانی‌‌ای که القا می‌‌کند مؤثر باشد تا اینکه در مردم با آگاه ساختن آن‌‌ها به نسبت آن چه می‌‌گوید تأثیر گذارد و وجدان و قلب آن‌‌ها را به سوی خود محکم کند تا اینکه از این خطبه سود ببرند اما این که آن را به گونه‌‌ی کتابی القا کند باعث خواب آلودگی و کسالت شنوندگان می‌‌شود بر خلاف کسی که تأثیر می‌‌گذارد به همین دلیل به همین دلیل جابر بن عبدالله رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا می‌‌گوید: «كان النبي صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم إذا خطب احمرت عيناه، و علا صوته و اشتد غضبه، حتى كأنه منذر جيش يقول: صبحكم و مساكم» : (رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم هنگامی که خطبه می‌‌گفت چشمانش قرمز شده و صدایش بالا می‌‌رفت و خشمش شدت می‌‌گرفت مانند اینکه یک لشکر را هشدار می‌‌دهد و می‌‌گوید: شبانه روز دشمن در حال حمله به شما است).
همچنین شایسته است خطیب در مقدمه با امور مهم‌‌تر شروع کند که از جمله‌‌ی آن حمد الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در اول خطبه است و این رکنی از ارکان خطبه است لذا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را حمد و آن‌‌طور که شایسته‌‌ی آن است ستایش می‌‌کند و از بهترین چیزی که خطبه با آن‌‌ شروع می‌‌شود خطبه‌‌ی حاجت است: «إن الحمد لله نحمده و نستعينه و نستغفره، و نعوذ بالله من شرور أنفسنا و من سيئات أعمالنا، من يهده الله فلا مضل له، و من يضلل فلا هادي له، و أشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، و أشهد أن محمدا عبده و رسوله، {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ}[آل عمران: ۱۰۲]{يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ ۚ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا}[نساء: ۱]{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًايُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ۗ وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا}[أحزاب: ۷۰-۷۱]» : (همانا حمد و ستایش از آن الله است، از او طلب کمک می‌‌کنیم، از او طلب توبه می‌‌کنیم، به او از شر نفس خویش پناه می‌‌بریم، هر کسی که الله او را هدایت کند برای او گمراه کننده‌‌ای نیست و هر کسی که الله او را گمراه کند برای او هدایت‌‌گری وجود ندارد شهادت می‌‌دهم که هیچ معبود بر حقی جز الله وجود ندارد و شهادت می‌‌دهم که محمد بنده و فرستاده‌‌ی الله است، (ای کسانی که ایمان آورده‌‌اید! تقوای الله را آن‌‌گونه که شایسته‌‌ی تقوای او است پیشه کنید و نمیرید مگر اینکه مسلمان باشید)(ای مردم تقوای پروردگارتان را پیشه کنید آن کسی که شما را از یک تن آفرید و همسرش را (نیز) از او آفرید و از آن دو مردان و زنان بسیاری را پراکنده کرد و از الهی که به (نام) او از همدیگر درخواست می‌‌کنید (همچنین) از (گسستن) پیوند خویشاوندی بپرهیزید بی گمان الله همواره بر شما مراقب (و نگهبان) است)(ای کسانی که ایمان آورده‌‌اید! تقوای الله را پیشه کنید و سخن درست (و حق) بگوییدتا (الله) کارهایتان را برای‌‌تان اصلاح کند و گناهان‌‌تان را بیامرزد و هرکس از الله و پیامبرش اطاعت کند یقیناً به کامیابی عظیمی نائل شده است)) سپس شروع به موضوعی که می‌‌خواهد در مورد آن صحبت کند می‌‌کند و بین دو خطبه با اندکی نشستن فاصله می‌‌اندازد و خطبه‌‌ی دوم را کوتاه‌‌تر از خطبه‌‌ی اول قرار می‌‌دهد زیرا چه بسا مردم در خطبه‌‌ی اول دچار کسالت و خستگی شوند لذا خطبه‌‌ی دوم در حالی می‌‌آید که آمادگی کامل را برای گوش دادن به آن ندارند و این از حکمت است که انسان احوال شنوندگان را رعایت کند.
از جمله چیزهایی که شایسته است این است که دانسته شود وقتی که امام حضور یافته و خطبه می‌‌گوید و نماز در آن اقامه می‌‌شود از اوقاتی است که بیشتر امید به اجابت دعا در آن وجود دارد همان‌‌طور که امام مسلم از ابو موسی اشعری رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ روایت می‌‌کند: «أنها من حين يخرج الإمام إلى أن تقضى الصلاة» : (از زمانی که امام شروع به خطبه می‌‌کند تا پایان نماز است) و این وقت مناسبی است زیرا مردم بر یک عبادت بزرگی جمع شده‌‌ و در حال تفکر هستند و همه‌‌ی اجتماعات از اسباب اجابت دعا است لذا شایسته است مردم این ساعت را برای دعا کردن غنیمت شمارند چه بین دو خطبه باشد یا اینکه بر دعای خطیب آمین گویند اما بدون بالا بردن صدا باشد همچنین می‌‌تواند در اثنای نماز هنگام سجود و بعد از انتهای تشهد آخری در نماز دعا کند.
همچنین بر مسئله‌‌ای که برخی از جوانان با امید پاداش از الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آن را انجام می‌‌دهند تذکر می‌‌دهم و آن‌‌ها در آن چه انجام می‌‌دهند اجتهاد می‌‌کنند برخی از خطبا زود به مسجد آمده و هر چقدر الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بخواهد نماز می‌‌خوانند سپس منتظر دخول وقت می‌‌شود در حالی که این مخالف سنت است و برای خطیب در روز جمعه سنت است که در خانه‌‌اش یا در هر محلی که قبل از آمدن به مسجد در آن جا بود باقی بماند و هنگام خطبه و نماز به مسجد بیاید همان‌‌طور که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن را انجام می‌‌داد زیرا بهترین روش، روش رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است.
امامی که وقت آمدنش را تا زوال خورشید به تأخیر می‌‌اندازد بداند که از پاداش کسانی که زود به مسجد ومی‌‌آیند محروم نشده است: « أن من اغتسل يوم الجمعة في بيته و خرج من بيته مغتسلا، فإنه إذا راح في الساعة الأولى فكأنما قرب بدنة، و إذا راح في الساعة الثانية فكأنما قرب بقرة، وإذا راح في الساعة الثالثة فكأنما قرب كبشا أقرن، و إذا راح في الساعة الرابعة فكأنما قرب دجاجة، وإذا راح في الساعة الخامسة فكأنما قرب بيضة، ثم إذا خرج الإمام طويت الصحف» : (هر كسی در روز جمعه غسل بزند و از خانه‌‌اش با غسل خارج شود سپس در وقت اول به مسجد بیاید مانند این است که شتری را قربانی کرده و هر کس در وقت دوم بیاید مانند این است که گاوی را قربانی کرده و هر کس در وقت سوم بیاید مانند این است که گوسفند شاخ داری را قربانی کرده و هر کس در وقت چهارم بیاید مانند این است که مرغی را قربانی کرده و هر کس در وقت پنجم بیاید مانند این است که تخم مرغی را قربانی کرده است هرگاه امام آمد کتاب‌‌ها بسته می‌‌شود) و برای هیچ کسی پاداش کسی که زود آمده نوشته نمی‌‌شود هر چند که پاداش جمعه را درک می‌‌کند اما از پاداش زود آمدن محروم می‌‌شود اما امام جز هنگام فرا رسیدن وقت نماز حاضر نشود.