(۳۰۵۹) سوال: چه زمانی نماز جمعه مشروع شده است؟ آیا این اذان در زمان پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وجود داشته است؟ با دانستن اینکه نزد ما کسانی یک اذان می‌‌گویند و اذان دوم و سنت جمعه را ترک می‌‌کنند و دیگرانی که غالبیت هستند دو اذان گفته و بین آن دو سنت جمعه را می‌‌خوانند؛ کدام یک صحیح است؟ لطفا توضیح دهید. با رک الله فیکم.

جواب:

اذان دوم که هنگام حاضر شدن امام است در زمان رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وجود داشته است همان‌‌طور که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّهِ}: [جمعه: ۹]: (ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که در روز جمعه برای نماز اذان گفته شد به سوی (نماز و) ذکر الله بشتابید) اما اذان اول از سنت خلیف‌‌ی راشد عثمان بن عفان رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ است هنگامی که دید جمعیت مردم در مدینه زیاد شده دستور داد یک اذان قبل از اذان اصلی گفته شود تا اینکه مردم در نماز جمعه حضور یافته و چیزی از خطبه از آن‌‌ها فوت نشود.

این فعلی که عثمان رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ انجام داد سنت است که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در فرموده‌‌اش به آن امر نموده است: «علیکم بسنتی و سنة  الخلفاء الراشدین المهدیین من بعدی، تمسکوا بها و عضوا»[۱]: (بر شما لازم است که سنت من و سنت خلفای راشد هدایت یافته‌‌ی بعد از من را با چنگ و دندان بگیرید) و شکی در آن نیست که عثمان رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ از خلفای راشدین است لذا تبعیت از ایشان در این امر اجرای امر پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است.

اگر کسی بگوید: این سنت مخالف سنت رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است زیرا جمعه در زمان رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وجود داشته در حالی که فقط دارای یک اذان بوده است لذا این اذان او اضافه بر سنت است؟

گفته می‌‌شود: سببی که عثمان رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ به خاطر آن این اذان را سنت قرار داد در زمان رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وجود نداشته است چون در زمان پیامبر  صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم مدینه کوچک بوده است لذا مردم پی در پی زیاد می‌‌شدند و مردم نیاز داشتند که قبل از رسیدن وقت اذان دوم آگاه شوند و با وجود همه‌‌ی این‌‌ها این سنت امیر المؤمنین عثمان رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به تبعیت از سنتش امر نموده است زیرا از جمله‌‌ی خلفای راشدین است لذا اصلی در سنت پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نیز دارد در صحیح بخاری و مسلم آمده که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «إن بلالا یؤذن بلیل، فکلوا و اشربوا حتی یؤذن ابن أم مکتوم»[۲]: (بلال در شب اذان می‌‌گوید لذا بخورید و بنوشید تا اینکه ابن‌ام مکتوم اذان گوید) بلال رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ قبل از فجر شب هنگام اذان می‌‌داد و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بیان نموده که بلال رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ برای اینکه کسی که خوابیده را بیدار کند و کسی که به نماز ایستاده متوقف شود لذا این اذان برای تشویق مردم به خوردن سحری است بنابراین تشویق مردم برای رفتن به نماز جمعه خیلی بیشتر اهمیت دارد اما سبب آن در زمان پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم و دو خلیفه‌‌ی راشد اول ابوبکر و عمر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا وجود نداشت و سبب آن فقط در زمان عثمان رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ وجود داشت به خاطر همین آن را تشریع نمود و صحابه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم آن را تأیید کردند و هیچ یک از صحابه را سراغ نداریم که به خاطر این اذان بر عثمان رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ انکار کند.

بنابراین کار درست را کسانی که برای نماز جمعه دو اذان می‌‌گویند می‌‌کنند.

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] تخریج آن گذشت.