(۲۵۲۴) سوال: از رسول الله  صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وارد شده که در نمازهای فرض مانند: مغرب، عشا یا صبح قنوت خوانده‌‌اند، اما اخیرا امامان مساجد ما در نماز مغرب، عشا و صبح قنوت می‌‌خوانند، لطفا دلیل این قضیه را بیان نمایید. آیا احادیث صحیحی در این مورد وجود دارد؟

جواب: خواندن قنوت در نمازهای فرض از پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم جز در حالات مخصوص  وارد نشده زیرا پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم یک ماه قنوت خوانده و بر علیه قبیله‌‌ی رعل و ذکوان دعا کرد که هفتاد نفر از قاریان قرآن که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آنان را فرستاده بود به قتل رساندند. سپس این کار را را ترک نمود. [۱]همچنین پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به خاطر این که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ مستضعفان مؤمن را در مکه نجات دهد قنوت خواند تا این که به مدینه آمدند، سپس این کار را ترک نمود. ایشان در مثل این حالات قنوت می‌‌خواندند، اما ظاهر سنت بر این است که فقط در نماز مغرب و صبح قنوت می‌‌خواندند.

اما فقهای حنابله گفته‌‌اند: هرگاه مسلمانان دچار حادثه‌‌ای ناگوار شوند در تمام نمازهای فرض به جز نماز جمعه قنوت خوانده می‌‌شود. علت ترک قنوت در نماز جمعه را کافی بودن دعایی که در خطبه خوانده می‌‌شود بیان نموده‌اند.         همچنین فقهای حنابله رَحِمَهُمُ‌الله در قول مشهور از مذهب امام احمد گفته‌‌اند: خواندن قنوت فقط مخصوص حاکم مسلمانان است نه غیر از او مگر کسی که حاکم او را بر این کار قرار دهد. یعنی آن‌‌ها خواندن قنوت را برای تمام امامان مساجد و نمازگزار به صورت فردی نمی‌‌بینند،  زیرا پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم خودش قنوت خوانده و هیچ یک از امتش را به خواندن قنوت توصیه نکرده‌اند. همچنین وارد نشده زمانی که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم قنوت می‌‌خواندند، در بقیه‌‌ی مساجد نیز قنوت خوانده شده باشد.

اما قول راجح این است که حاکم بزرگ که رئیس و پادشاه حکومت است همچنین دیگر امامان مساجد و کسانی که به صورت فردی نماز می‌‌خوانند، قنوت می‌‌خوانند.

دوست دارم این امر منضبط باشد طوری که برای همه‌‌ی مردم این صلاحیت نباشد که هرگاه حادثه‌‌ای را دیدند به مجرد آن قنوت بخوانند، در حالی که می‌‌شود در نظرش حادثه باشد اما در حقیقت حادثه نیست[S5] . اما اگر این امر منضبط باشد و آشکار شود که این واقعه نازله است واقعا شایستگی دارد که مسلمانان برایش قنوت بخوانند، تا همه‌‌ی مسلمانان احساس نمایند که یک امت واحد هستند و مسلمان هر چند از برادرش دور باشد اما با برادرش هم‌‌درد است. در این حالت می‌‌گوییم: همه‌‌ی امامان مساجد و کسی که به تنهایی نماز می‌گزارد قنوت بخوانند.

اما عدم امر نمودن پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به این کار: فعل پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم سنتی است که به آن اقتدا می‌‌شود و ما مامور به پیروی از ایشان هستیم، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {لَّقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا }[احزاب: ۲۱] (یقیناً برای شما در زندگی رسول الله سرمشق نیکویی است، برای آنان که به الله و روز آخرت امید دارند، و خدا را بسیار یاد می‌کنند. ) حال اگر فعلی را به قصد عبادت و بندگی برای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ انجام دادند به مقتضای این آیه و دیگر آیاتی که دلالت می‌‌دهد ایشان پیشوا و الگوی ما هستند ماموریم مانند ایشان عمل کنیم.  

برای من مهم این است که امور منضبط گردد و هر کسی با رای و نظر خود بدون مشورت با اهل علم و کسانی که در این امور صاحب نظر هستند عمل نکند زیرا اگر چیزی بی‌‌قاعده باشد و هر کس نظر خودش را بگیرد، مردم دچار سرگردانی و خطا می‌‌شوند و می‌‌گویند: از چه کسی پیروی کنیم و رای چه کسی را بگیریم؟! اما اگر منضبط شود و شخصی تعیین شود که در این امور از او مشورت گرفته شود بهتر است. این مثالی به نسبت اعلان آن است که می‌‌تواند به عنوان مثال توسط امامان مساجد باشد .

اما چیز خاصی که انسان به نسبت خودش انجام می‌‌دهد به اجتهاد وی بر می‌‌گردد. هرگاه نظرش بر این بود که مسلمانان دچار حادثه‌‌ای شده‌اند که نیاز است برای آن قنوت خوانده شود قنوت بخواند و اشکالی نیز ندارد. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم مسلمانان را به یک جسد واحد تشبیه نمودند: «مثل المؤمنین فی توادهم و ترحمهم و تعاطفهم کمثل الجسد الواحد، إذا اشتکی منه عضو تداعی له سائر الجسد بالحمی و السحر»[۲](مؤمنان در دوستی، مهربانی و هم‌کاری با یک‌دیگر، مانند یگانه پیکری هستند که اگر یک عضو از آن به درد آید، سایر اعضا با بی‌‌خوابی (بی‌‌قراری) و تب با آن هم‌‌نوا می‌‌شوند)

نتیجه: خواندن قنوت در نمازهای فرض نه در نماز صبح و نه در غیر آن مشروع نیست. مگر زمانی که مسلمانان دچار حادثه‌‌ی ناگواری شوند که نیاز باشد قنوت خوانده شود، در این صورت برای هر نمازگزاری مشروع است در نمازهای صبح و مغرب قنوت بخواند و اگر در تمام نمازها بخواند نیزاشکالی ندارد همان طور که برخی از اهل علم بر این دیدگاه هستند. هرگاه این حادثه تمام شد خواندن قنوت را متوقف می‌‌نماید.

[۱] بخاری: کتاب الجمعة، باب القنوت قبل الرکوع و بعده، شماره­ی (۱۰۰۳)، مسلم: کتاب المساجد و مواضع الصلاة، باب استحباب القنوت فی جمیع الصلاة إذا نزلت بالمسلمین نازلة، شماره­ی (۶۷۷).

[۲] مسلم: کتاب البر و الصلة، باب تراحم المؤمنین و تعاطففهم و تعاضدهم، شماره­ی (۲۵۶۸).