(۲۴۳۸) سوال: حکم کسی که فاتحه از روی فراموشی ترک کند و آن را نخواند چیست؟
جواب:
کسی که فاتحه را در رکعتی ترک کند رکنی از نماز را ترک کرده است چون قرائت فاتحه رکنی از ارکان نماز است و نماز بدون آن صحیح نیست زیرا رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم میفرماید: «لا صلاة لمن لایقرأ بأم القرآن»[۱]: (کسی که فاتحه را نخواهد نماز ندارد): و : «مَنْ صَلَّى صَلَاةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ فَهِيَ خِدَاجٌ، فهی خداج، فهی خداج»[۲]: (هر کس نماز بخواند و سورهی فاتحه را در آن نخواند به تحقیق نماز او ناقص است، به تحقیق نماز او ناقص است، به تحقیق نماز او ناقص است): یعنی فاسد است و صحیح نیست.
برای همین: هنگامی که کسی فاتحه را در رکعتی فراموش کرد واجب است که به قیام برگردد تا آن را بخواند و این در حالی است که به رکعت دوم نرسیده باشد و اگر به قیام رکعت دوم رسیده باشد رکعت بعدی در مقام رکعتی است که در آن فاتحه نخوانده است و انگار در رکعتی که در آن فاتحه نخوانده است قرار دارد.
و در هر دو صورت واجب است که سجدهی سهو کند و به خاطر زیادتی که حاصل شده است آن بعد از سلام قرار دارد.
و الان دو مثال میزنیم تا که این کلام واضح شود: شخصی قرائت فاتحه را در رکعت اول فراموش کرده و در جلوس بین دو سجده آن را به یاد آورده است در این صورت به او میگوییم: بلند شو و فاتحه را بخوان و رکوع کن و نمازت را ادامه بده و باید بعد از سلام نماز سجدهی سهو کنی و این مثالی است برای کسی که قبل از این که برای رکعت دوم بلند شود به یاد آورد که فاتحه را نخوانده است و بلند میشود بدون این که تکبیر بگوید زیرا محل قیام نیست و قیام در این برای امری غیر مقصود است لذا واجب لغیره (برای ذات خودش واجب نیست بلکه برای امر دیگری واجب شده است) میباشد.
مثال دوم: شخصی فاتحه را در رکعت اول فراموش میکند و آن را به یاد نمیآورد تا این که به رکعت دوم ایستاده است پس در این صورت به او میگوییم: رکعت اول شما برای عدم قرائت فاتحه لغو شده است و این رکعت دوم بدلی برای رکعت اول است مانند این که الان وارد نماز شدهای لذا نماز را ادامه بده و آن را تکمیل کن و سلام نماز را بده و بعد از سلام سجدهی سهو را به جا آور.
سوال کننده: شیخ بزرگوار در این حالت با استفتاح را نیز بخواند یا نه؟
جواب: قرائت استفتاح لازم نیست اولا: چون استفتاح واجب نیست و دوما: استفتاح را در رکعت اول خوانده است.
[۱] تخریج آن گذشت.
[۲] رواه مسلم (۳۹۵).