(۲۴۲۱) سوال: چه زمانی دو سجده‌ی سهو بعد و قبل سلام قرار می‌گیرد؟

جواب:

این سوال مهمی است و شایسته که شنوندگان به چیزی که  إن شاء الله می‌گوییم توجه داشته باشند.

سجود سهو اگر به سبب زیادت قولی یا فعلی در نماز باشد بعد از سلام قرار دارد و مثال برای زیادت قولی: هنگامی انسان قبل از این که نماز را تمام کند سلام دهد سپس به یاد آورد و نماز را تمام کند که در این جا سجده‌ی سهو بعد از سلام قرار دارد چون در آن زیادت قولی به وجود آمده است و آن سلام در اثنای نماز است که سجده بعد از سلام قرار می‌گیرد و دلیل آن حدیث ابو هریره رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ است هنگامی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نماز ظهر یا عصر را زمانی که دو رکعت آن را خوانده بودند سلام دادند سپس به یاد آورند و نماز را تمام کردند و دو سجده را بعد از سلام به جا آورند.[۱]

و همچنین اگر یک رکعت را به نماز زیاد کرد مثلا نماز فجر را سه رکعت یا مغرب را چهار رکعت یا نماز چهار رکعتی را پنج رکعت خواند در این حالت نیز سجده بعد از سلام قرار می‌گیرد زیرا: «أن النبي صلى بهم الظهر خمسًا، فلما انصرف قيل له: يا رسول الله زيد في الصلاة؟ قال: وما ذاك؟ قال: صليت خمسًا. فثنى رجليه ثم سجد سجدتين بعد ما سلم، ثم أقبل على الناس و قال: إنما بشر مثلكم أنسى كما تنسون»[۲]: (رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نماز ظهر را پنج رکعت خواند و هنگامی که نماز را به اتمام رساند به ایشان گفتند: یا رسول الله آیا به رکعت نماز زیاد شده است؟ ایشان فرمود: مگر چه شده است؟ (صحابی) گفت: نماز را پنج رکعت خواندی آنگاه رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم دو زانو نشست سپس بعد از سلام دو سجده کرد سپس رو به مردم کرد و فرمود: من هم بشری چون شما هستم و همچنان كه شما دچار فراموشی می شويد، من نيز دچار فراموشی می شوم): بنابراین برای زیادت در نماز سجده سهو بعد از سلام قرار می‌گیرد و دلیل آن دو (زیادت قولی و فعلی) نیز دانستیم و اما تعلیل آن از جهت نظری: این در نماز دو زیادت به وجود نیاید و آن زیادت قولی و فعلی است که سهوا واقع شده و دو سجده سهو لذا از حکمت است که این دو سجده بعد از سلام باشد تا دو زیادت با هم جمع نشوند.

و با این، این قاعده را شناختیم: اگر انسان در نماز زیادت قولی که نماز را باطل می‌کند زیاد کرد مانند سلام دادن، مثلا از روی سهو انجام شود یا زیادت فعلی که نماز را باطل می‌کند سجده‌ی سهو واجب می‌شود و محل آن بعد از سلام است و برای آن دلیل اثری و نظری می‌باشد.

اما اگر سجده‌ی سهو به سبب نقص در نماز باشد محل آن قبل از سلام است مثل فرمواش کردن تشهد اول و آن را نخواند و بلند شود دیگر نمی‌شیند بلکه نماز را تمام می‌کند و قبل از سلام دو سجده‌ی سهو را بجا می‌آورد زیرا از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت است برای رکعت دوم نماز ظهر یا عصر ننشست و بلند سپس قبل از سلام دو سجده بجا آورد.

و همچنین اگر قول سبحان ربی العظیم در رکوع یا سبحان ربی الأعلی در سجود یا تکبیر انتقالات را فراموش کرد در این حالت سجده‌ی سهو قبل از سلام می‌باشد زیرا این نقص در نماز است و دلیلش آن چیزی است که قبلا ترک تشهد از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به آن اشاره کردیم و سجود آن قبل از سلام بود.

اما تعلیل آن: زمانی که نقصی در نماز باشد مناسب آن که سجده‌ی سهو قبل از سلام باشد لذا جبران کننده قبل از سلام قرار می‌گیرد و این اولی‌تر است از این که بعد از سلام باشد.

و همچنین در مسئله‌ی شک: اگر شخصی در نماز چهار رکعتی شک کرد چه سه رکعت یا چهار رکعت خوانده است و هیچ از دو طرف نزدش ترجیح ندارد و به صورت مساوی شک دارد آن را سه رکعت در نظر می‌گیرد یعنی آن را بر حداعقل بنا می‌کند و نماز را با وجود آن تمام می‌کند و سجده‌ی سهو را قبل از سلام قرار می‌دهد.

اما اگر شکی داشت که یکی از دو طرف برایش ترجیح دارد یعنی سه رکعت یا چهار رکعت با ترجیحش نماز را به پایان می‌رساند ولی سجده‌ی سهو را بعد سلام قرار می‌دهد.

[۱] تخریح آن گذشت.

[۲] تخریج آن گذشت.